Οι ευρωπαϊκές εμπορικές συμφωνίες διαμορφώνονται χωρίς τη φωνή των χωρών που εξαρτώνται από τον πρωτογενή τομέα. Ήρθε η ώρα η Ελλάδα να πάψει να είναι παθητικός αποδέκτης και να διεκδικήσει ρόλο συνδιαμορφωτή.
Το ελληνικό παράδοξο
Η Ελλάδα είναι χώρα με ισχυρή αγροδιατροφική ταυτότητα, αλλά με ελάχιστη επιρροή στις ευρωπαϊκές εμπορικές διαπραγματεύσεις που καθορίζουν το μέλλον του πρωτογενούς τομέα. Συμφωνίες όπως η CETA, η Mercosur, οι διμερείς συμφωνίες με χώρες της Βόρειας Αφρικής ή της Λατινικής Αμερικής, συχνά περιλαμβάνουν παραχωρήσεις σε αγροτικά προϊόντα που πλήττουν άμεσα τους Έλληνες παραγωγούς.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι βαθιά πολιτικό: η Ελλάδα δεν συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση των συμφωνιών, αλλά καλείται να τις εγκρίνει όταν έχουν ήδη κλείσει. Αυτό πρέπει να αλλάξει.
1. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο: οι συμφωνίες είναι προσανατολισμένες στη βιομηχανία, όχι στη γεωργία
Οι εμπορικές συμφωνίες της ΕΕ έχουν έναν σταθερό άξονα: H Ευρώπη παραχωρεί αγροτικά προϊόντα για να κερδίσει πρόσβαση σε ξένες αγορές για βιομηχανικά αγαθά και υπηρεσίες.
Αυτό εξυπηρετεί χώρες όπως η Γερμανία, η Ολλανδία ή η Σουηδία, όχι όμως χώρες όπως η Ελλάδα, η Ισπανία ή η Πορτογαλία, που έχουν ισχυρό πρωτογενή τομέα και μικρή βαριά βιομηχανία. Οι ίδιες οι ευρωπαϊκές μελέτες αναγνωρίζουν ότι οι «ευαίσθητοι κλάδοι» —ελαιόλαδο, αιγοπρόβειο, βοοειδή, φρούτα, λαχανικά— δέχονται ισχυρή πίεση από τις εισαγωγές τρίτων χωρών. Παρ’ όλα αυτά, οι συμφωνίες προχωρούν.
Η Ελλάδα, αν δεν διεκδικήσει ρόλο, θα συνεχίσει να βρίσκεται στη λάθος πλευρά του τραπεζιού.
2. Πού χάνει η Ελλάδα σήμερα
- Απουσία εθνικής στρατηγικής για τις εμπορικές συμφωνίες
- Δεν υπάρχει ενιαία γραμμή, ούτε συγκεκριμένες «κόκκινες γραμμές» ανά προϊόν. Έλλειψη τεχνικής τεκμηρίωσης
- Η Ελλάδα δεν προσέρχεται με δικές της μελέτες επιπτώσεων. Αντίθετα, βασίζεται αποκλειστικά στις μελέτες της Κομισιόν.
- Αδύναμες συμμαχίες. Άλλες χώρες δημιουργούν μπλοκ πίεσης. Η Ελλάδα όχι.
- Δ. Μηδενικό πολιτικό κόστος για τους εταίρους
Η Ελλάδα σπάνια απειλεί με μπλοκάρισμα ή καθυστέρηση κύρωσης. Έτσι θεωρείται «εύκολος εταίρος».
3. Τα εργαλεία που έχει η Ελλάδα — και δεν χρησιμοποιεί
1. Δημιουργία μόνιμου μπλοκ “αγροτικών χωρών” στην ΕΕ
Η Ελλάδα μπορεί να ηγηθεί ή να συμμετάσχει σε μια σταθερή συμμαχία με:
Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Γαλλία, Ιρλανδία, Αυστρία, Κροατία.
Στόχος:
– κοινές θέσεις,
– κοινές ενστάσεις,
– κοινές απαιτήσεις για προστασία ευαίσθητων προϊόντων.
Αυτό κάνουν οι βιομηχανικές χώρες εδώ και δεκαετίες. Ήρθε η ώρα να το κάνουν και οι αγροτικές.
2. Χρήση θεσμικών “φρένων”
Η Ελλάδα μπορεί να δηλώσει ότι δεν δεσμεύεται να κυρώσει μια συμφωνία αν δεν περιλαμβάνει:
– ρήτρες διασφάλισης για προϊόντα που πλήττονται,
– μηχανισμό αυτόματης επαναφοράς δασμών σε περίπτωση κατάρρευσης τιμών,
– εξαιρέσεις για προϊόντα υψηλής ευαισθησίας.
Αυτό δεν είναι «ανταρσία». Είναι νόμιμο ευρωπαϊκό εργαλείο που άλλες χώρες χρησιμοποιούν συστηματικά.
3. Εθνικό Παρατηρητήριο Εμπορικών Συμφωνιών
Ένα μόνιμο σχήμα που θα παράγει:
– εθνικές μελέτες επιπτώσεων,
– τεκμηρίωση ανά προϊόν και περιοχή,
– συγκριτική ανάλυση με τις ευρωπαϊκές μελέτες.
Έτσι η Ελλάδα θα προσέρχεται με δεδομένα, όχι με διαμαρτυρίες.
4. Σύνδεση εμπορικών συμφωνιών με την ΚΑΠ
Η Ελλάδα μπορεί να απαιτήσει:
– ειδικά καθεστώτα στήριξης για κλάδους που πλήττονται,
– ενεργοποίηση ταμείων κρίσης,
– αντισταθμιστικά μέτρα για μικρούς και μεσαίους παραγωγούς.
Αν η ΕΕ θέλει να ανοίξει την αγορά της, πρέπει να πληρώσει το κόστος.
4. Η σημασία της επικοινωνίας: η Ελλάδα πρέπει να αλλάξει αφήγημα
Η Ελλάδα δεν πρέπει να εμφανίζεται ως χώρα που «αντιστέκεται στην πρόοδο».
Πρέπει να εμφανίζεται ως χώρα που υπερασπίζεται:
– τη βιωσιμότητα της υπαίθρου,
– την επισιτιστική ασφάλεια,
– την κλιματική ανθεκτικότητα,
– την ποιότητα των ευρωπαϊκών προϊόντων.
Αυτό είναι αφήγημα που βρίσκει συμμάχους σε όλη την Ευρώπη.
5. Μια ρεαλιστική στρατηγική για το μέλλον
Η Ελλάδα μπορεί να αποκτήσει διαπραγματευτική ισχύ αν υιοθετήσει έξι απλές, αλλά αποφασιστικές αρχές:
1. Καμία συμφωνία χωρίς εθνική μελέτη επιπτώσεων με δημοσιοποίηση της.
2. Μόνιμη συμμαχία αγροτικών χωρών.
3. Ρήτρες προστασίας για ευαίσθητα προϊόντα.
4. Αντιστάθμιση ζημιών μέσω ΚΑΠ.
5. Εθνικό Παρατηρητήριο Εμπορικών Συμφωνιών.
6. Πολιτική ετοιμότητα χρήσης θεσμικών εργαλείων πίεσης.
Αυτό δεν είναι ουτοπία. Είναι η πρακτική που ακολουθούν ήδη άλλες χώρες — απλώς η Ελλάδα δεν την αξιοποιεί .
Από παθητικός αποδέκτης σε ενεργό παίκτη
Η Ελλάδα δεν είναι καταδικασμένη να χάνει σε κάθε εμπορική συμφωνία.
Αρκεί να αποφασίσει ότι:
– δεν θα υπογράφει ό,τι της φέρνουν,
– δεν θα αφήνει άλλους να καθορίζουν το μέλλον των παραγωγών της,
– και δεν θα δέχεται να «θυσιάζεται» για να κερδίζουν άλλοι.
Η διαπραγματευτική ισχύς δεν χαρίζεται.
Κερδίζεται με στρατηγική, συμμαχίες και αποφασιστικότητα.
Και η Ελλάδα μπορεί —και πρέπει— να την αποκτήσει.
