Η Παγκόσμια Ημέρα Νερού 2024 αφιερώνεται από τα Ηνωμένα Έθνη στην ανάγκη συνεργασίας για την ισότιμη πρόσβαση όλων των ανθρώπων σε υδάτινους πόρους, ώστε το νερό να γίνει ο καταλύτης για έναν πιο ειρηνικό κόσμο. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το νερό της άρδευσης είναι ο μεγαλύτερος καταναλωτής νερού σε παγκόσμιο επίπεδο και ότι μια από τις βασικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι η μείωση των αποδόσεων των καλλιεργειών λόγω της αντίστοιχης μείωσης της διαθεσιμότητας νερού άρδευσης, η διερεύνηση λύσεων αποτελεί ζήτημα υψίστης σημασίας.
Συνοψίζοντας την παγκόσμια επιστημονική γνώση πάνω σε αυτό το πεδίο, δέκα (10) είναι οι κύριες κατηγορίες μέτρων προσαρμογής που σχετίζονται με τη γεωργία, το νερό και τους κίνδυνους της κλιματικής αλλαγής: (1) η εφαρμογή τεχνικών ευφυούς άρδευσης μέσω συστημάτων και συσκευών IoT που στόχο έχουν την πλήρη αυτοματοποίηση της άρδευσης, την εξοικονόμηση νερού και τη βέλτιστη παραγωγή (π.χ. μέσω της ελλειμματικής άρδευσης), (2) τη δημιουργία μικρής κλίμακας έργων συγκέντρωσης νερού σε στρατηγικά επιλεγμένα σημεία, (3) την επαναχρησιμοποίηση του νερού, (4) τη βελτίωση της ανακατανομής του νερού και τον καθορισμό προτεραιοτήτων στη χρήση του με στόχο την ισότιμη πρόσβαση και την ενιαία διαχείριση, (5) τη δημιουργία/αποκατάσταση υγροτόπων, (6) την ενίσχυση της διαχείρισης των πλημμυρών πεδίων και τη βελτίωση των συστημάτων αποστράγγισης, (7) τη βελτίωση της γεωργικής ασφάλισης στην περίπτωση ακραίων κλιματικών/υδρολογικών φαινομένων, (8) την εισαγωγή ανθεκτικών στην ξηρασία και στην κλιματική αλλαγή καλλιεργειών και ποικιλιών, (9) τη βελτίωση/εισαγωγή ορθών αγρονομικών πρακτικών για τη διατήρηση της υγρασίας του εδάφους, την αποφυγή της εδαφικής διάβρωσης, την αύξηση της αποτελεσματικότητας του αζώτου και της εισροής οργανικού άνθρακα στο έδαφος και (10) τη βελτίωση ή τη διατήρηση της διαφοροποίησης των καλλιεργειών και της βιοποικιλότητας.
Η καταλληλότητα καθεμιάς από τις παραπάνω προτεινόμενες κατηγορίες μέτρων εξαρτάται από τις τοπικές συνθήκες. Ως εκ τούτου, η κατάρτιση περιφερειακών σχεδίων προσαρμογής θα πρέπει να είναι υψηλής προτεραιότητας. Για τα μέτρα που θα επιλεχτούν είναι επίσης πολύ σημαντικό να οριστεί το επίπεδο εφαρμογής π.χ. σε εθνικό, τοπικό (λεκάνη απορροής) ή επίπεδο αγρού. Οι προτεινόμενες κατηγορίες μέτρων θα πρέπει επίσης να επιλέγονται με βάση τη σχέση κόστους-οφέλους κατά την εφαρμογή. Γενικά, όσο μεγαλύτερο είναι το επίπεδο της εφαρμογής τόσο υψηλότερα θα είναι τα οφέλη.
Μία από τις σημαντικότερες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής και της υπερθέρμανσης του πλανήτη είναι η επιδείνωση του ισοζυγίου βροχοπτώσεων. Πολλές φορές παρατηρούμε έντονες βροχοπτώσεις (μεγάλη ποσότητα νερού σε μικρό χρονικό διάστημα) κατά τις οποίες σημαντικές ποσότητες νερού, λόγο του έντονου χαρακτήρα των φαινομένων, δεν προλαβαίνουν να συγκρατηθούν και να αποθηκευτούν στο έδαφος με αποτέλεσμα να χάνονται μέσω της επιφανειακής απορροής δημιουργώντας σε πολλές περιπτώσεις έντονα πλημμυρικά φαινόμενα. Παράλληλα τα επεισόδια βροχής μειώνονται σε αριθμό και περιορίζονται μόνον κατά την χειμερινή περίοδο, γεγονός που ελαχιστοποιεί τα υδατικά αποθέματα προς χρήση τους κρίσιμους μήνες του καλοκαιριού και της άνοιξης όπου οι ανάγκες για νερό τόσο για ύδρευση όσο και για άρδευση γίνονται ιδιαίτερα μεγάλες.
Αναζητώντας εκείνα τα εύχρηστα εργαλεία παρακολούθησης των υδατικών αποθεμάτων, τα δορυφορικά δεδομένα ίσως είναι η λύση καθώς μπορούν πλέον να μας βοηθήσουν αποτελεσματικά προς αυτήν την κατεύθυνση παρέχοντας μας σε πραγματικό χρόνο και σε μεγάλη χωρική κλίμακα χρήσιμες πληροφορίες π.χ. για την περιεκτικότητα σε υγρασία της βλάστησης και του έδαφος, πληροφορίες άμεσα συνδεδεμένες με τον κίνδυνο της ξηρασίας. Στο πλαίσιο αυτό στο Εργαστήριο Υδατικών Πόρων, Αρδεύσεων & Περιβ/ντικής Γεωπληροφορικής του Ινστιτούτου Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών & Αμπέλου / ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ με τη χρήση δορυφορικών εικόνων Sentinel-2 αποτυπώνουμε σε επίπεδο Κρήτης διάφορους πολυφασματικούς δείκτες, όπως ο δείκτης Normalized Difference Moisture Index (NDMI) ο οποίος χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό της περιεκτικότητας σε υγρασία της βλάστησης και του έδαφος και την παρακολούθηση της ξηρασίας. Στους παρακάτω χάρτες ο συγκεκριμένος δείκτης αποτυπώνεται σε επίπεδο Κρήτης, όπου οι κόκκινες αποχρώσεις αντιστοιχούν σε πολύ χαμηλό περιεχόμενο υγρασίας / περιεκτικότητα νερού, οι κιτρινοπράσινες αποχρώσεις περιγράφουν σχετικά μέτρια υδατική καταπόνηση/έλλειψη νερού και οι μπλε αποχρώσεις περιγράφουν περιοχές χωρίς καμία υδατική καταπόνηση.
Βλέπουμε χαρακτηριστικά στους παρακάτω χάρτες ότι στα μέσα του Δεκεμβρίου 2023 (Χάρτης 1) παρότι βρισκόμασταν εντός του χειμώνα οι κόκκινες χρωματικές απεικονίσεις (υδατική καταπόνηση) καταλάμβαναν σημαντικές γεωργικές εκτάσεις της Κρήτης καθώς και ορεινές περιοχές όπου μέχρι τότε δεν είχαν δεχτεί κάποια χιονοκάλυψη. Στην συνέχεια οι βροχοπτώσεις και χιονοπτώσεις που ακολουθήσαν βελτίωσαν την κατάσταση και ο Χάρτης 2 απεικονίζει το περιεχόμενο υγρασίας βλάστης και εδάφους στα μέσα Μαρτίου 2024, όπου φαίνεται ότι έχουν περιοριστεί κατά πολύ οι περιοχές με μέτρια ή σημαντική υδατική καταπόνηση/έλλειψη νερού. Εξακολουθούν όμως περιοχές κυρίως στην Ανατολική Κρήτη να παρουσιάζουν ακόμα και τώρα (αρχή της άνοιξης) μέτρια υδατική καταπόνηση/έλλειψη νερού, γεγονός που γεννά προβληματισμούς για την διαχείριση του νερού σε αυτές τις περιοχές την επόμενη θερινή περίοδο. Για λόγος επίσης σύγκρισης ο Χάρτης 3 περιγράφει την αντίστοιχη κατάσταση όσον αφορά την περιεκτικότητα σε υγρασία βλάστησης και έδαφος στα μέσα Μαρτίου 2018, μια χρονιά η οποία καταγράφηκε ως η πιο ξηρή της τελευταίας 20ετίας για την Κρήτη.
Τα παραπάνω πορίσματα προέρχονται από σχετική δημοσίευση στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό «Water»
Kourgialas, N.N. How Does Agricultural Water Resources Management Adapt to Climate Change? A Summary Approach. Water 2023, 15, 3991. https://doi.org/10.3390/w15223991
Δρ. Κουργιαλάς Ν. Νεκτάριος
Κύριος Ερευνητής
Υπεύθυνος Έργ. Υδατικών Πόρων, Αρδεύσεων & Περιβ/ντικής Γεωπληροφορικής
Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών & Αμπέλου
ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ – ΓΕΝΙΚΗ Δ/ΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
Editor in Chief IWA (International Water Association): Water Supply
Χάρτης 1.
Χάρτης 2.
Χάρτης 3.
Νεκτάριος Κουργιαλάς
