Για τον Έλληνα αιγοπροβατοτρόφο, η πραγματική εικόνα της γαλακτοβιομηχανίας δεν αποτυπώνεται μόνο στα ράφια των σούπερ μάρκετ. Αποτυπώνεται κυρίως στις δεξαμενές των μονάδων και στα βυτιοφόρα που καθημερινά συλλέγουν το πρόβειο και το γίδινο γάλα.
Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο ποια εταιρεία πουλάει περισσότερη φέτα ή ποιο brand έχει μεγαλύτερο μερίδιο στο ράφι.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι: ποιος αγοράζει το ελληνικό πρόβειο και γίδινο γάλα και πόσο μεγάλη δύναμη συγκεντρώνεται πλέον στα χέρια των μεγαλύτερων γαλακτοβιομηχανιών;
Η απάντηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία μετά τις επιχειρηματικές ανακατατάξεις των τελευταίων ετών και κυρίως μετά την απόκτηση της ΔΩΔΩΝΗ από τα Ελληνικά Γαλακτοκομεία.
Δεν υπάρχει ένα ενιαίο «μερίδιο αγοράς»
Πριν μιλήσουμε για ποσοστά χρειάζεται μία σημαντική διευκρίνιση.
Στην αγορά του πρόβειου και γίδινου γάλακτος δεν δημοσιεύεται ένας πλήρης πίνακας που να αναφέρει ότι η κάθε γαλακτοβιομηχανία αγοράζει συγκεκριμένο ποσοστό της συνολικής ελληνικής παραγωγής.
Αυτό έχει σημασία, γιατί διαφορετικά κινδυνεύουμε να παρουσιάσουμε εκτιμήσεις ως επίσημα μερίδια αγοράς.
Υπάρχουν, όμως, επίσημα στοιχεία που μας επιτρέπουν να δούμε πόσο συγκεντρωμένη είναι η αγορά και προς ποια κατεύθυνση κινούνται οι ισορροπίες.
Η σημαντικότερη πρόσφατη πηγή είναι η εξέταση από την Επιτροπή Ανταγωνισμού της απόκτησης της ΔΩΔΩΝΗ από τα Ελληνικά Γαλακτοκομεία.
Ελληνικά Γαλακτοκομεία και ΔΩΔΩΝΗ: ένας νέος ισχυρός πόλος
Τα Ελληνικά Γαλακτοκομεία είχαν ήδη σημαντική παρουσία στην αγορά αιγοπρόβειου γάλακτος μέσω των παραγωγικών τους δραστηριοτήτων και σημάτων όπως η ΤΥΡΑΣ και ο ΟΛΥΜΠΟΣ.
Με την προσθήκη της ΔΩΔΩΝΗ, όμως, ο όμιλος αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.
Και εδώ έχουμε πλέον επίσημα στοιχεία.
Κατά την εξέταση της συναλλαγής, η Επιτροπή Ανταγωνισμού ανέλυσε ειδικά τις αγορές προμήθειας νωπού γάλακτος.
Σε εθνικό επίπεδο διαπιστώθηκε ότι τα συνδυασμένα μερίδια των δύο εταιρειών, ανάλογα με την επιμέρους σχετική αγορά που εξετάζεται, είτε βρίσκονται κάτω από το 15%, είτε ξεπερνούν το 15%, με την εξαγορά όμως να προσθέτει όχι περισσότερο από 5 ποσοστιαίες μονάδες.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό.
Δεν σημαίνει ότι Ελληνικά Γαλακτοκομεία και ΔΩΔΩΝΗ ελέγχουν το 15% ολόκληρης της ελληνικής αγοράς πρόβειου και γίδινου γάλακτος. Σημαίνει ότι στις επιμέρους σχετικές αγορές που εξέτασε η Επιτροπή, αυτό είναι το εύρος μέσα στο οποίο κινείται η συγκέντρωση.
Παράλληλα, στις σχετικές αγορές πώλησης τελικών προϊόντων που εξετάστηκαν, το συνδυασμένο μερίδιο των δύο πλευρών δεν ξεπερνούσε το 20%.
Στην Ήπειρο, όμως, η εικόνα αλλάζει
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο στοιχείο για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί πραγματικά η αγορά.
Σε πανελλαδικό επίπεδο ένας παραγωγός μπορεί θεωρητικά να βλέπει μία αγορά με πολλούς διαφορετικούς αγοραστές.
Σε τοπικό επίπεδο, όμως, η πραγματικότητα μπορεί να είναι τελείως διαφορετική.
Η ίδια η Επιτροπή Ανταγωνισμού επισημαίνει ότι η ΔΩΔΩΝΗ κατέχει διαχρονικά πολύ υψηλό μερίδιο στην προμήθεια γάλακτος στην Ήπειρο.
Με την ένταξή της στα Ελληνικά Γαλακτοκομεία, το μερίδιο του νέου ομίλου αυξάνεται περαιτέρω στην προμήθεια συμβατικού πρόβειου και γίδινου γάλακτος στην περιοχή.
Το ακριβές ποσοστό δεν έχει δημοσιοποιηθεί και επομένως δεν θα ήταν σωστό να το εκτιμήσουμε αυθαίρετα.
Γνωρίζουμε, όμως, κάτι ακόμη σημαντικό.
Η Ήπειρος αντιπροσωπεύει περίπου το 7% της συνολικής ποσότητας συμβατικού πρόβειου γάλακτος της χώρας και περίπου το 4% του συμβατικού γίδινου γάλακτος.
Έτσι εξηγείται γιατί μια εταιρεία μπορεί να έχει πολύ ισχυρή θέση σε μία συγκεκριμένη περιοχή, χωρίς να εμφανίζει αντίστοιχο ποσοστό στο σύνολο της Ελλάδας.
Οι μεγάλοι παίκτες του αιγοπρόβειου γάλακτος
Πέρα από τον νέο όμιλο Ελληνικών Γαλακτοκομείων–ΔΩΔΩΝΗ, στην ελληνική αγορά δραστηριοποιούνται σημαντικές επιχειρήσεις όπως η ΗΠΕΙΡΟΣ, η ΟΜΗΡΟΣ, η ΜΕΒΓΑΛ, η ΚΟΛΙΟΣ και αρκετές ακόμη μεγάλες και μεσαίες τυροκομικές μονάδες.
Σε αυτές πρέπει να προστεθεί ένας σημαντικός αριθμός μικρότερων τυροκομείων και συνεταιριστικών επιχειρήσεων που απορροφούν γάλα σε τοπικό επίπεδο.
Για τις συγκεκριμένες εταιρείες δεν υπάρχουν σήμερα επαρκή δημοσιοποιημένα στοιχεία που να επιτρέπουν να αποδώσουμε με ασφάλεια ένα συγκεκριμένο πανελλαδικό ποσοστό αγοράς πρόβειου ή γίδινου γάλακτος στην καθεμία.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η παρουσία τους είναι μικρή.
Ιδιαίτερα στην αγορά της φέτας, αρκετές από αυτές διαθέτουν σημαντική παραγωγική και εξαγωγική δραστηριότητα και επομένως μεγάλες ανάγκες σε ελληνικό αιγοπρόβειο γάλα.
Η φέτα είναι αυτή που αλλάζει τις ισορροπίες
Για να κατανοήσουμε την αγορά πρόβειου γάλακτος πρέπει ουσιαστικά να κατανοήσουμε τη φέτα.
Η Φέτα ΠΟΠ παράγεται από πρόβειο γάλα ή από μίγμα πρόβειου και γίδινου, στο οποίο η συμμετοχή του γίδινου δεν μπορεί να ξεπερνά το 30%.
Αυτό δημιουργεί μία εξαιρετικά σημαντική σύνδεση ανάμεσα στην ανάπτυξη της βιομηχανίας και στην ελληνική κτηνοτροφία.
Μία γαλακτοβιομηχανία μπορεί να αυξήσει τις επενδύσεις της, να δημιουργήσει νέες γραμμές παραγωγής, να κλείσει νέες συμφωνίες με αλυσίδες του εξωτερικού και να αυξήσει τις εξαγωγές της.
Δεν μπορεί, όμως, να αυξάνει επ’ άπειρον την παραγωγή Φέτας ΠΟΠ χωρίς την αντίστοιχη διαθέσιμη ποσότητα ελληνικού πρόβειου και γίδινου γάλακτος.
Και εκεί βρίσκεται ίσως η πραγματική δύναμη του Έλληνα αιγοπροβατοτρόφου.
Μια αγορά δύο ταχυτήτων
Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι πρέπει να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την Ελλάδα ως μία ενιαία αγορά γάλακτος.
Υπάρχει η εθνική αγορά και υπάρχουν οι τοπικές αγορές συλλογής.
Για έναν παραγωγό στα Ιωάννινα δεν έχει τόση σημασία αν υπάρχουν δεκάδες γαλακτοβιομηχανίες σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Σημασία έχει πόσες από αυτές διαθέτουν βυτιοφόρο, δίκτυο συλλογής και πραγματικό ενδιαφέρον να αγοράσουν το γάλα της δικής του μονάδας.
Επομένως, η πραγματική συγκέντρωση της αγοράς που αντιμετωπίζει ο κτηνοτρόφος μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που δείχνει ένα πανελλαδικό ποσοστό.
Το μεγάλο παράδοξο
Και κάπου εδώ εμφανίζεται μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της ελληνικής γαλακτοκομίας.
Από τη μία πλευρά έχουμε μεγαλύτερες επιχειρήσεις, εξαγορές, νέες επενδύσεις, αυξανόμενες εξαγωγές και μία Φέτα ΠΟΠ με ισχυρή παρουσία στις διεθνείς αγορές.
Από την άλλη πλευρά βρίσκεται μία κτηνοτροφική βάση που πιέζεται από το κόστος παραγωγής, τις ζωοτροφές, την ενέργεια, την έλλειψη εργατικών χεριών, τις ζωονόσους και τη σταδιακή εγκατάλειψη του επαγγέλματος από παραγωγούς.
Με απλά λόγια:
Η βιομηχανία θέλει να μεγαλώσει, αλλά η πρώτη ύλη που χρειάζεται για να μεγαλώσει δεν είναι απεριόριστη.
Και ειδικά στην περίπτωση της φέτας δεν μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί από μία φθηνότερη εισαγόμενη πρώτη ύλη.
Από τη μάχη της τιμής στη μάχη για το γάλα
Για πολλά χρόνια η συζήτηση στον κτηνοτροφικό κόσμο περιστρέφεται γύρω από μία ερώτηση:
«Πόσο θα ανοίξει φέτος το πρόβειο γάλα;»
Ίσως, όμως, τα επόμενα χρόνια η σημαντικότερη ερώτηση να είναι διαφορετική:
«Πόσο πρόβειο γάλα θα υπάρχει διαθέσιμο;»
Εάν η παραγωγή συνεχίσει να πιέζεται και ταυτόχρονα οι πωλήσεις και οι εξαγωγές φέτας αυξάνονται, τότε το ισοζύγιο προσφοράς και ζήτησης αποκτά τεράστια σημασία.
Σε αυτό το περιβάλλον, οι παραγωγικές μονάδες που παραμένουν βιώσιμες, οργανωμένες και μπορούν να παραδίδουν σταθερά μεγάλες ποσότητες ποιοτικού γάλακτος αποκτούν διαφορετικό ειδικό βάρος.
Το ίδιο ισχύει ακόμη περισσότερο για οργανωμένες ομάδες παραγωγών που μπορούν να συγκεντρώνουν σημαντικούς όγκους και να διαπραγματεύονται συλλογικά.
Ποιος τελικά έχει τη μεγαλύτερη δύναμη;
Τα σημερινά στοιχεία δεν δείχνουν ότι μία μόνο εταιρεία ελέγχει το ελληνικό πρόβειο και γίδινο γάλα.
Δείχνουν, όμως, ότι η αγορά αλλάζει.
Η δημιουργία μεγαλύτερων επιχειρηματικών σχημάτων, όπως αυτό που προκύπτει από Ελληνικά Γαλακτοκομεία και ΔΩΔΩΝΗ, αυξάνει τη συγκέντρωση και δημιουργεί ισχυρότερους αγοραστές.
Την ίδια στιγμή, η παραγωγή της βασικής πρώτης ύλης βρίσκεται υπό πίεση.
Και κάπου ανάμεσα σε αυτές τις δύο δυνάμεις θα διαμορφωθούν οι τιμές και οι σχέσεις παραγωγών–βιομηχανίας των επόμενων ετών.
Η μεγάλη μάχη της ελληνικής γαλακτοβιομηχανίας, λοιπόν, ίσως να μη δοθεί τελικά μπροστά στο ψυγείο ενός σούπερ μάρκετ.
Θα δοθεί στις κτηνοτροφικές μονάδες, στα δρομολόγια συλλογής και στις δεξαμενές γάλακτος της ελληνικής υπαίθρου.
Γιατί όσο μεγαλώνει η διεθνής αγορά της φέτας, τόσο μεγαλύτερη στρατηγική αξία αποκτά αυτό που δεν μπορεί να δημιουργηθεί με μία απλή επένδυση σε ένα εργοστάσιο: το ελληνικό πρόβειο και γίδινο γάλα.
