Η εκτίμηση που διατύπωσε από το πρωί το Lesvosnews.net, ότι το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης θα αντιδρούσε με ιδιαίτερα σκληρό τρόπο στην απόφαση του Περιφερειακού Συμβουλίου Βορείου Αιγαίου για προσωρινή διακοπή των ιχνηλατήσεων και των θανατώσεων ζώων, επιβεβαιώθηκε μέσα σε λίγες ώρες.
Το απόγευμα της Δευτέρας 31 Αυγούστου, μέσω του συστήματος ΙΡΙΔΑ, διαβιβάστηκε στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου έγγραφο της Γενικής Διεύθυνσης Κτηνιατρικής του ΥΠΑΑΤ, υπογεγραμμένο από την προϊσταμένη κα Μαρίνου. Το περιεχόμενό του δεν αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες: το Υπουργείο απορρίπτει ευθέως τη δυνατότητα της Περιφέρειας να αναστείλει μονομερώς τα προβλεπόμενα μέτρα για τον αφθώδη πυρετό και ζητεί από τις αρμόδιες κτηνιατρικές υπηρεσίες να συνεχίσουν κανονικά την εφαρμογή τους.
Πρόκειται για την πρώτη καθαρή θεσμική σύγκρουση Αθήνας και Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου γύρω από τη διαχείριση της επιζωοτίας. Μέχρι σήμερα η αντιπαράθεση αφορούσε κυρίως την αποτελεσματικότητα της στρατηγικής που ακολουθείται εδώ και πεντέμισι μήνες. Με το νέο έγγραφο, όμως, η συζήτηση περνά σε διαφορετικό επίπεδο: από την πολιτική αμφισβήτηση της στρατηγικής στην υποχρέωση εφαρμογής συγκεκριμένων εντολών.
Το πιο βαρύ σημείο είναι η ρητή αναφορά ότι το Περιφερειακό Συμβούλιο και ο Περιφερειάρχης «δεν έχουν καμία αρμοδιότητα» να αποφασίζουν για την εφαρμογή ή μη της εθνικής και ενωσιακής νομοθεσίας. Ακόμη πιο σαφής είναι η καταληκτική εντολή ότι οι κτηνιατρικές υπηρεσίες οφείλουν να συνεχίσουν τα μέτρα πρόληψης, ελέγχου και εκρίζωσης και ότι «όλοι οφείλουν να συμμορφώνονται» με τη νομοθεσία και τις οδηγίες του Υπουργείου.
Το μήνυμα είναι προφανές. Το ΥΠΑΑΤ δεν θέλει να δημιουργηθεί προηγούμενο σύμφωνα με το οποίο μία Περιφέρεια μπορεί, υπό την πίεση της τοπικής κοινωνίας, να αναστείλει μέτρα που προβλέπονται από το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο. Η ανησυχία αυτή γίνεται ακόμη μεγαλύτερη εάν ληφθεί υπόψη ότι την ίδια περίοδο η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με την ευλογιά των αιγοπροβάτων σε άλλες περιοχές. Εάν η Λέσβος μπορούσε να διαφοροποιηθεί μονομερώς, το ερώτημα για το Υπουργείο είναι τι θα συνέβαινε εάν ακολουθούσαν και άλλες Περιφέρειες.
Το Lesvosnews.net είχε επισημάνει από το πρωί ότι το Υπουργείο θα επιχειρούσε να στείλει ένα ισχυρό μήνυμα. Αυτό ακριβώς συνέβη, χωρίς μάλιστα να μεσολαβήσουν ημέρες. Η απάντηση ήρθε την ίδια ημέρα και είναι διατυπωμένη με τρόπο που δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί απλή διοικητική υπόδειξη.
Το έγγραφο δεν αναφέρει πουθενά ρητά τον όρο «παράβαση καθήκοντος». Θα ήταν λάθος να του αποδοθεί κάτι που δεν γράφει. Ωστόσο, μετά τη σημερινή επίσημη τοποθέτηση του ΥΠΑΑΤ, δημιουργείται ένα σαφώς βαρύτερο πεδίο υπηρεσιακής ευθύνης. Όταν η κεντρική διοίκηση καταγράφει εγγράφως ποια μέτρα θεωρεί υποχρεωτικά, ποιος οφείλει να τα εφαρμόζει και απαιτεί ρητή συμμόρφωση, οποιαδήποτε συνειδητή άρνηση εφαρμογής τους παύει να είναι αποκλειστικά πολιτική διαφωνία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι στοιχειοθετείται αυτομάτως το αδίκημα της παράβασης καθήκοντος. Οι προϋποθέσεις του Ποινικού Κώδικα είναι συγκεκριμένες και απαιτούν πολύ περισσότερα από μια διοικητική διαφωνία. Είναι όμως προφανές ότι η σκιά υπηρεσιακών, διοικητικών και ενδεχομένως δικαστικών ευθυνών γίνεται πλέον αισθητή. Το Υπουργείο, με άλλα λόγια, δεν απευθύνεται μόνο στην πολιτική ηγεσία της Περιφέρειας. Απευθύνεται και στον υπηρεσιακό μηχανισμό που καλείται να εκτελέσει τις εντολές.
Στον βασικό νομικό πυρήνα του, το Υπουργείο έχει δίκιο. Ο αφθώδης πυρετός είναι νόσος κατηγορίας Α και η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει συγκεκριμένα και δεσμευτικά μέτρα. Ένα Περιφερειακό Συμβούλιο δεν μπορεί, με πολιτική απόφαση, να ακυρώσει ευρωπαϊκό Κανονισμό ή να αναστείλει μονομερώς μέτρα που απορρέουν από αυτόν. Η πολιτική σημασία της απόφασης του Περιφερειακού Συμβουλίου είναι μεγάλη, αλλά η απόφαση από μόνη της δεν αρκεί για να καταργήσει το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο.
Εκεί όμως το ίδιο το έγγραφο αρχίζει να δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για το Υπουργείο. Το ΥΠΑΑΤ επικαλείται διάταξη σύμφωνα με την οποία οι δημόσιοι φορείς οφείλουν να τηρούν «τις κατευθύνσεις και τα χρονοδιαγράμματα που καθορίζονται από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων». Πρόκειται για μία κρίσιμη παραδοχή. Γιατί αν το Υπουργείο καθορίζει κατευθύνσεις και χρονοδιαγράμματα, τότε δεν μπορεί ταυτόχρονα να μεταφέρει ολόκληρη την ευθύνη για την πορεία της επιζωοτίας στις υπηρεσίες της Περιφέρειας.
Οι κτηνιατρικές υπηρεσίες της Περιφέρειας είναι ο επιχειρησιακός μηχανισμός. Η κεντρική στρατηγική, όμως, ανήκει στο Υπουργείο. Και μετά από πεντέμισι μήνες αφθώδους στη Λέσβο, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν εφαρμόστηκαν οι εντολές. Είναι αν οι εντολές ήταν επαρκείς, αν δόθηκαν εγκαίρως, αν υπήρχε το απαιτούμενο προσωπικό και αν η στρατηγική που ακολουθήθηκε είχε πράγματι αποτέλεσμα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί και η τελευταία απαίτηση του εγγράφου για άμεση πρόσληψη έκτακτου προσωπικού προκειμένου να αντιμετωπιστεί η επιζωοτία. Η διατύπωση αυτή έρχεται στις 31 Αυγούστου, ενώ ο αφθώδης ταλαιπωρεί τη Λέσβο από τον Μάρτιο. Εάν η ανάγκη για επιπλέον προσωπικό είναι σήμερα τόσο επείγουσα, ώστε να περιλαμβάνεται σε ένα τέτοιο έγγραφο, εύλογα τίθεται το ερώτημα γιατί η ενίσχυση των υπηρεσιών δεν είχε εξασφαλιστεί εγκαίρως και κατά πόσο η υποστελέχωση συνέβαλε στις καθυστερήσεις και στις δυσλειτουργίες των προηγούμενων μηνών.
Ακόμη βαρύτερη είναι η αναφορά του ΥΠΑΑΤ στις πιθανές συνέπειες μιας παρέκκλισης από το ευρωπαϊκό πλαίσιο. Το Υπουργείο προειδοποιεί ότι τέτοιες ενέργειες μπορούν να πλήξουν τη διεθνή εικόνα της χώρας, να οδηγήσουν την Ελλάδα ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αναφέρει ακόμη, ως παράδειγμα, τη «διακοπή κοινοτικών ενισχύσεων».
Η αναφορά είναι εξαιρετικά σοβαρή, αλλά απαιτεί ακρίβεια. Δεν σημαίνει ότι κόβονται αυτομάτως οι επιδοτήσεις της Λέσβου ούτε ότι μία απόφαση του Περιφερειακού Συμβουλίου οδηγεί από μόνη της σε απώλεια ευρωπαϊκών χρημάτων. Σημαίνει όμως ότι το Υπουργείο επέλεξε συνειδητά να βάλει στο τραπέζι ακόμη και το ζήτημα ευρωπαϊκών κυρώσεων, ανεβάζοντας τη σύγκρουση ένα ακόμη επίπεδο.
Και κάπου εδώ εμφανίζεται το μεγαλύτερο κενό του εγγράφου.
Το Υπουργείο επικαλείται με ιδιαίτερη επιμονή την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Η ίδια ευρωπαϊκή νομοθεσία, όμως, δεν προβλέπει μόνο ιχνηλατήσεις, περιορισμούς και θανατώσεις. Προβλέπει, υπό συγκεκριμένες και αυστηρές προϋποθέσεις, και τη δυνατότητα προστατευτικού εμβολιασμού για τον αφθώδη πυρετό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο εμβολιασμός είναι εύκολη λύση, ούτε ότι μπορεί να εφαρμοστεί αύριο το πρωί. Σημαίνει όμως ότι υπάρχει θεσμικά ένα Plan B και ότι την αξιολόγησή του δεν μπορεί να κάνει το Περιφερειακό Συμβούλιο. Οφείλει να την κάνει η κεντρική κτηνιατρική αρχή, δηλαδή το ίδιο το Υπουργείο που σήμερα απαιτεί συμμόρφωση από όλους τους άλλους.
Επομένως, μετά το σημερινό έγγραφο, το ερώτημα προς το ΥΠΑΑΤ γίνεται ακόμη πιο πιεστικό: έχει εκπονηθεί συγκεκριμένη επιστημονική εκτίμηση για προστατευτικό εμβολιασμό στη Λέσβο; Έχει εξεταστεί τέτοιο σενάριο; Εάν απορρίφθηκε, με ποια δεδομένα; Και εάν δεν εξετάστηκε ποτέ σοβαρά, γιατί δεν εξετάστηκε μετά από πεντέμισι μήνες μιας επιζωοτίας που εξακολουθεί να κρατά όμηρο την κτηνοτροφία του νησιού;
Το έγγραφο του Υπουργείου είναι, αναμφίβολα, μία βόμβα στη διαχείριση του αφθώδους στη Λέσβο. Η Αθήνα απαιτεί εφαρμογή των μέτρων, η Περιφέρεια έχει ήδη αποφασίσει την προσωρινή διακοπή τους και οι κτηνοτρόφοι δηλώνουν ότι δεν αντέχουν άλλο έναν κύκλο ιχνηλατήσεων και θανατώσεων χωρίς ορατό τέλος.
