Ένα ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ με τίτλο «Νήζα – Ο όρκος και το άγραφο δίκαιο των βοσκών του Ψηλορείτη», που φιλοξενεί εννέα αφηγήσεις γύρω από μια τελετουργία που για αιώνες είχε ρυθμιστικό ρόλο στα πράγματα των βουνών της Κρήτης, περνά στην ψηφιακή πλατφόρμα του YouTube, σε ανοιχτή πρόσβαση για όλους.
Ο Byung-Chul Han, αναφερόμενος στη σύγχρονη κρίση της αφήγησης, περιγράφει μια εποχή κατά την οποία οι ιστορίες περνούν από το storytelling στο storyselling: Η αφήγηση αποσυνδέεται σταδιακά από την εμπειρία, τη μνήμη και την κοινότητα και μετατρέπεται σε περιεχόμενο προς κατανάλωση. Η σκέψη αυτή συναντά μια ακόμη κεντρική θέση του έργου του γύρω από την εξαφάνιση των τελετουργιών: Τη μετάβαση προς κοινότητες χωρίς ουσιαστική επικοινωνία και, τελικά, προς μια επικοινωνία που μπορεί να υφίσταται χωρίς κοινότητα.
Το «Νήζα», το οποίο δημιούργησε το Αργαστήρι Πολιτισμού – Καινοτομίας – Έρευνας, ξεκίνησε, κατά κάποιον τρόπο, από το αντίστροφο ερώτημα. Τι συμβαίνει όταν επιστρέφουμε σε μια ιστορία όχι για να την «πουλήσουμε», αλλά για να ακούσουμε ξανά την κοινότητα που τη γέννησε; Τι μπορεί να μας αποκαλύψει σήμερα μια τελετουργία όταν την προσεγγίσουμε όχι ως κατάλοιπο ενός κόσμου που χάθηκε, αλλά ως φορέα μνήμης, κοινωνικών σχέσεων και ενός ολόκληρου συστήματος κατανόησης και ρύθμισης της ζωής; Ο όρκος ως κοινωνικός μηχανισμός.
Ο όρκος των βοσκών του Ψηλορείτη φέρει διαχρονικά τόσο συμβολική όσο και ουσιαστική σημασία. Με ρίζες που χάνονται στο μακρινό παρελθόν, εξελίχθηκε σε έναν κοινοτικό μηχανισμό κοινωνικής συνοχής, επίλυσης διαφορών και εφαρμογής του εθιμικού δικαίου. Δεν αποτελεί, επομένως, μόνο μια τελετουργική πράξη. Αποτελεί ένα σημείο συνάντησης ανάμεσα στην πίστη, την τιμή, τον λόγο, την κοινότητα και τους άγραφους κανόνες, που, για μεγάλο χρονικό διάστημα, συνέβαλαν στη ρύθμιση των σχέσεων στον ορεινό κόσμο του Ψηλορείτη. Πάνω σε αυτή την αφετηρία σχεδιάστηκε το εθνογραφικό ντοκιμαντέρ «Νήζα – Ο όρκος και το άγραφο δίκαιο των βοσκών του Ψηλορείτη». Ο σχεδιασμός και η αφηγηματική δομή του αναπτύσσονται γύρω από τον όρκο ως άγραφο θεσμό και ενεργό κοινωνικό μηχανισμό.
Η διερεύνηση ξετυλίγεται μέσα από εννέα αφηγήσεις και τέσσερις συμπληρωματικές οπτικές: Το βίωμα και τον λαϊκό πολιτισμό, την επιστημονική τεκμηρίωση και την κοινωνική έρευνα, τη νομική επιστήμη και, τέλος, τη σημασία της θρησκευτικής πίστης. Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται η Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Δισκουρίου και η ιδιαίτερη σημασία που απέκτησε ο όρκος για τον κόσμο των βοσκών. Οι πρώτες μελέτες περίπτωσης αναπτύχθηκαν στα Ανώγεια, τα Ζωνιανά και τα Λιβάδια, επιχειρώντας να προσεγγίσουν το φαινόμενο όχι αποσπασματικά, αλλά μέσα στο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον που το δημιούργησε και του επέτρεψε να λειτουργήσει.
Το «Νήζα» δεν επιχειρεί να εξιδανικεύσει έναν κόσμο που αλλάζει ούτε να αντιμετωπίσει το εθιμικό δίκαιο ως μια αμετάβλητη παράδοση που πρέπει απλώς να διασωθεί. Επιχειρεί περισσότερο να ακούσει. Να καταγράψει τις διαφορετικές φωνές γύρω από έναν θεσμό που υπήρξε ενεργός μέσα στην κοινότητα και, μέσα από αυτές, να διερευνήσει πώς η τελετουργία, ο προφορικός λόγος, η πίστη και η συλλογική μνήμη μπορούσαν να παράγουν κανόνες, δεσμούς, υποχρεώσεις και τρόπους επίλυσης των διαφορών. Γιατί, πίσω από τον όρκο, βρίσκεται τελικά κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο τον όρκο: Ένας τρόπος με τον οποίο μια κοινότητα αντιλαμβανόταν τον εαυτό της και ρύθμιζε τις σχέσεις στο εσωτερικό της. Και ίσως ακριβώς εδώ η σκέψη του Han αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη δική μας αφήγηση. Σε μια περίοδο κατά την οποία παράγουμε και καταναλώνουμε περισσότερες ιστορίες από ποτέ, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσες ιστορίες αφηγούμαστε, αλλά ποιες από αυτές εξακολουθούν να δημιουργούν δεσμούς, μνήμη και κοινό τόπο.
Το ντοκιμαντέρ πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα και με την υποστήριξη του υπουργείου Πολιτισμού, της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και του τμήματος Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Διαπολιτισμικών Θεμάτων, στο πλαίσιο της υποστήριξης και προβολής των δράσεων πολιτιστικών φορέων στην Ελλάδα. Αποτέλεσε παραγωγή της Androidus, ως φορέα του Πολιτιστικού Οργανισμού Αργαστήρι, σε συμπαραγωγή με τον Οργανισμό Πολιτισμού, Τουρισμού και Νέας Γενιάς του δήμου Μυλοποτάμου «Ο Αυλοπόταμος», με την υποστήριξη της Περιφέρειας Κρήτης και του δήμου Ανωγείων.
Ομάδα παραγωγής Γιώργης Καλομοίρης – Αντώνης Νταγιαντάς – Μανώλης Φοινικιανάκης – Σπύρος Ρουμελιώτης – Μαρίνα Γεροντή
Σκηνοθεσία: Μανώλης Φοινικιανάκης Ιδέα και σενάριο: Γιώργης Καλομοίρης Ηχοληψία, επεξεργασία και σχεδιασμός ήχου: Σπύρος Ρουμελιώτης Μοντάζ και χρωματική επεξεργασία: Τάσος Σταματάκης Κινηματογράφηση συνεντεύξεων: Ηρακλής Πακιουφάκης Οργάνωση παραγωγής και επικοινωνία: Μαρίνα Γεροντή, Αντώνης Νταγιαντάς.
rethnea.gr
