Η συζήτηση για την τουριστική ανάπτυξη δεν αφορά πλέον μόνο ξενοδοχεία, καταλύματα και υποδομές. Στο νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, η σχέση του τουρισμού με τον αγροτικό χώρο αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Η πιο χαρακτηριστική αναφορά βρίσκεται στην κατεύθυνση για την ισόρροπη ανάπτυξη των παραγωγικών τομέων. Εκεί διατυπώνεται με σαφήνεια ότι η εκτός σχεδίου δόμηση τουριστικών εγκαταστάσεων δεν επιτρέπεται να θέτει σε κίνδυνο την αγροτική χρήση, με στόχο, μεταξύ άλλων, να διασφαλίζεται η παραγωγή προϊόντων Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ). Αυτό αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σημεία της απόφασης που δημοσιεύτηκε σε ΦΕΚ. Η γεωργική παραγωγή δεν αντιμετωπίζεται ως δραστηριότητα που απλώς συνυπάρχει με τον τουρισμό. Αντίθετα, η προστασία της αποτελεί παράμετρο που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στον ίδιο τον χωρικό σχεδιασμό της τουριστικής ανάπτυξης.
Η αγροτική γη μπαίνει στο επίκεντρο της χωρικής οργάνωσης
Το μήνυμα του πλαισίου είναι ότι η τουριστική ανάπτυξη πρέπει να εντάσσεται σε ένα ευρύτερο μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης, στο οποίο οι παραγωγικοί τομείς δεν ανταγωνίζονται υποχρεωτικά μεταξύ τους. Η αναφορά στην αγροτική χρήση είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή αφορά την εκτός σχεδίου δόμηση τουριστικών εγκαταστάσεων. Παράλληλα, το πλαίσιο συνδέει την αγροτική παραγωγή με προϊόντα ποιότητας. Προβλέπεται η προώθηση της εμπορίας γεωργικών προϊόντων ποιότητας και τοπικά μεταποιημένων προϊόντων ποιότητας, ενώ παράλληλα γίνεται αναφορά στην ανάγκη ενίσχυσης μιας ολοκληρωμένης αγροτικής ανάπτυξης μέσα από τα ευρωπαϊκά προγράμματα για τον αγροτικό χώρο. Έτσι, η αγροτική περιοχή δεν εμφανίζεται μόνο ως ένας χώρος όπου πρέπει να αποφεύγονται οι συγκρούσεις με τον τουρισμό. Μπορεί να αποτελέσει και μέρος του ίδιου του τουριστικού προϊόντος.
Ο αγροτουρισμός ως ήπια μορφή τουριστικής ανάπτυξης
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα διάσταση του πλαισίου για την ύπαιθρο. Το κείμενο δίνει έμφαση στην αειφόρο τουριστική ανάπτυξη και αναφέρει ρητά τον αγροτουρισμό, μαζί με τον πολιτιστικό τουρισμό και τον οικοτουρισμό, ως ήπιες μορφές τουρισμού που είναι λιγότερο επιβαρυντικές για το περιβάλλον και την πολιτιστική κληρονομιά. Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, όταν διαβαστεί μαζί με την προστασία της αγροτικής χρήσης. Με άλλα λόγια, το ζητούμενο δεν φαίνεται να είναι η μετατροπή της αγροτικής γης σε τουριστική γη, αλλά η σύνδεση της αγροτικής δραστηριότητας με ένα διαφοροποιημένο τουριστικό προϊόν, όπου αυτό είναι χωρικά και περιβαλλοντικά συμβατό.
Από το χωράφι στο τουριστικό προϊόν
Μια ακόμη σημαντική πλευρά του κειμένου είναι η αναφορά στα γεωργικά προϊόντα ποιότητας και στα τοπικά μεταποιημένα προϊόντα. Η κατεύθυνση αυτή μπορεί να διαβαστεί ως προσπάθεια σύνδεσης της παραγωγής με την τοπική οικονομία και, κατ’ επέκταση, με τον τουρισμό. Η αξία μιας περιοχής δεν περιορίζεται στο φυσικό της τοπίο ή στις τουριστικές υποδομές. Μπορεί να βρίσκεται και στα προϊόντα που παράγει. Ιδιαίτερη θέση έχουν εδώ τα προϊόντα ΠΟΠ, καθώς το ίδιο το πλαίσιο τα συνδέει με την ανάγκη προστασίας της αγροτικής χρήσης και τα χαρακτηρίζει ως κίνητρο για την ενίσχυση της ποιοτικής δραστηριότητας μιας περιοχής. Αυτό δημιουργεί έναν διαφορετικό τρόπο ανάγνωσης της σχέσης τουρισμού και γεωργίας. Η αγροτική παραγωγή δεν είναι απλώς μια παράλληλη οικονομική δραστηριότητα. Τα προϊόντα ποιότητας μπορούν να αποτελέσουν στοιχείο της ταυτότητας ενός τόπου.
Αγροτουρισμός και προστατευόμενες περιοχές
Το πλαίσιο δεν περιορίζει την αναφορά στον αγροτουρισμό στις αγροτικές περιοχές με την αυστηρή έννοια. Στις περιοχές προστασίας της φύσης και στα εθνικά πάρκα προβλέπονται μορφές τουρισμού φύσης που ταιριάζουν στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Στις μορφές αυτές περιλαμβάνεται ρητά και ο αγροτουρισμός, μαζί με τον γεωτουρισμό και άλλες δραστηριότητες φύσης. Παράλληλα, προβλέπεται η ανάδειξη προστατευόμενων περιοχών που διαθέτουν φυσικούς και τοπιακούς πόρους και η ανάπτυξη τοπικών δικτύων και διαδρομών, με έμφαση στη φυσιολατρική διάσταση. Αυτό δείχνει ότι ο αγροτουρισμός εντάσσεται σε μια ευρύτερη λογική τουρισμού φύσης και υπαίθρου, όπου το τοπίο, η τοπική παραγωγή και οι δραστηριότητες επισκεψιμότητας μπορούν να συνδέονται.
Η ύπαιθρος δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως χώρος διαμονής
Μια σημαντική συνέπεια αυτής της προσέγγισης είναι ότι αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η τουριστική ανάπτυξη στην επαρχία. Το πλαίσιο εξετάζει, μεταξύ άλλων, την επάρκεια των μεταφορικών υπηρεσιών στην επαρχία και την ανάγκη ενίσχυσής τους. Γίνεται επίσης αναφορά στην πρόσβαση τουριστικών λεωφορείων και στα προβλήματα που μπορεί να δημιουργεί το υφιστάμενο οδικό δίκτυο σε περιοχές με περιορισμούς πρόσβασης. Αυτό είναι κρίσιμο για τον αγροτουρισμό. Μια αγροτική περιοχή μπορεί να διαθέτει παραγωγή, τοπίο, φυσικούς πόρους και δυνατότητες επισκεψιμότητας, αλλά χωρίς προσβασιμότητα είναι δύσκολο να ενταχθεί σε ένα οργανωμένο τουριστικό δίκτυο. Το χωροταξικό πλαίσιο, επομένως, δεν εξετάζει μόνο το πού θα μπορούσαν να αναπτυχθούν τουριστικές δραστηριότητες. Εξετάζει και τις υποδομές και τις συνδέσεις που είναι απαραίτητες για να λειτουργήσουν οι προορισμοί.
Από το σύνολο των σχετικών προβλέψεων προκύπτει μια βασική κατεύθυνση: Η αγροτική παραγωγή δεν θα πρέπει να υποκαθίσταται από την τουριστική χρήση της γης. Η διατύπωση για την προστασία της αγροτικής χρήσης από την εκτός σχεδίου τουριστική δόμηση είναι ιδιαίτερα σαφής. Την ίδια στιγμή, η προώθηση του αγροτουρισμού και των γεωργικών προϊόντων ποιότητας δείχνει προς μια διαφορετική σχέση: Ο τουρισμός μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς την αγροτική οικονομία. Η λογική αυτή είναι περισσότερο σύνθετη από το μοντέλο «χτίζουμε τουριστικές εγκαταστάσεις στην ύπαιθρο». Πρόκειται για ένα μοντέλο στο οποίο η αξία του τόπου μπορεί να προκύπτει από τον συνδυασμό της παραγωγής, του τοπίου, της πολιτιστικής κληρονομιάς και των ήπιων μορφών τουρισμού.
Τι σημαίνει αυτό για τις αγροτικές περιοχές
Αν περιορίσουμε την ανάγνωση του Ειδικού Χωροταξικού αποκλειστικά στα ζητήματα που αφορούν την αγροτική γη, τον αγροτουρισμό και την παραγωγή, προκύπτουν τρεις βασικές κατευθύνσεις. Πρώτον, προστασία της παραγωγικής γης. Η τουριστική ανάπτυξη δεν πρέπει να θέτει σε κίνδυνο την αγροτική χρήση, ειδικά όταν αυτή συνδέεται με προϊόντα ποιότητας και ΠΟΠ. Δεύτερον, ενίσχυση του αγροτουρισμού και των ήπιων μορφών τουρισμού. Ο αγροτουρισμός αναγνωρίζεται ρητά ως μορφή αειφόρου τουριστικής ανάπτυξης με μικρότερη επιβάρυνση του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Τρίτον, σύνδεση του τουρισμού με την τοπική παραγωγή. Η προώθηση γεωργικών προϊόντων ποιότητας και τοπικά μεταποιημένων προϊόντων δημιουργεί το πλαίσιο για μια ισχυρότερη σχέση ανάμεσα στην αγροτική οικονομία και την τουριστική δραστηριότητα.
Το μεγάλο στοίχημα: Ανάπτυξη χωρίς απώλεια της αγροτικής ταυτότητας
Το ενδιαφέρον του νέου πλαισίου, από την πλευρά της αγροτικής γης, βρίσκεται τελικά σε αυτή την ισορροπία. Η ύπαιθρος μπορεί να αποτελέσει τουριστικό προορισμό χωρίς να μετατραπεί αποκλειστικά σε χώρο τουριστικής δόμησης. Το τοπίο, η γεωργική παραγωγή, τα προϊόντα ποιότητας, οι προστατευόμενες περιοχές και οι ήπιες μορφές τουρισμού μπορούν να λειτουργήσουν ως αλληλοσυμπληρούμενα στοιχεία. Το ίδιο το κείμενο αναγνωρίζει αυτή την ανάγκη ισορροπίας, θέτοντας την ισόρροπη ανάπτυξη των παραγωγικών τομέων ως στοιχείο της βιώσιμης ανάπτυξης.
Έτσι, το ζητούμενο για τις αγροτικές περιοχές δεν είναι απλώς πόσο τουρισμό μπορούν να δεχθούν, αλλά τι είδους τουρισμό μπορούν να αναπτύξουν χωρίς να χάσουν τον παραγωγικό και περιβαλλοντικό τους χαρακτήρα. Και σε αυτό το σημείο ο αγροτουρισμός αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Το χωροταξικό πλαίσιο τον εντάσσει στις ήπιες μορφές τουριστικής ανάπτυξης, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζει την ανάγκη προστασίας της αγροτικής χρήσης και της ποιοτικής γεωργικής παραγωγής. Η βασική κατεύθυνση, επομένως, είναι σαφής, η αγροτική γη δεν παρουσιάζεται ως διαθέσιμος χώρος για απεριόριστη τουριστική ανάπτυξη. Αντίθετα, το πλαίσιο επιχειρεί να συνδέσει την τουριστική δραστηριότητα με την παραγωγή, τα προϊόντα ποιότητας και τις ήπιες μορφές τουρισμού, ώστε η ανάπτυξη της υπαίθρου να μην έρχεται σε αντίθεση με τον παραγωγικό της χαρακτήρα.
