Μια ξεχωριστή ιστορική καταγραφή φωτίζει τη διαδρομή των νερόμυλων της Καλαμαύκας, οι οποίοι για δεκαετίες αποτέλεσαν την «καρδιά» της τοπικής οικονομίας και της καθημερινής ζωής. Μέσα από μαρτυρίες, ιστορικά έγγραφα και προσωπικές αφηγήσεις, ο εκπαιδευτικός Μιχάλης Πιτυκάκης αναδεικνύει μια πολύτιμη πτυχή της πολιτιστικής κληρονομιάς του Λασιθίου, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη ενός κόσμου που χάθηκε, αλλά δεν ξεχάστηκε.
Ο εκπαιδευτικός κ. Μιχάλης Πιτυκάκης, μέλος της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας, που έχει αναδείξει πολλά από τα πλούσια πολιτισμικά στοιχεία της ορεινής Καλαμαύκας, μετά την ανάδειξη του φυσικού ανάγλυφου των “ωραίων ορέων”, με τις βραχομορφές και τους πέτρινους θεούς, τα μικρά Μετέωρα του Λασιθίου και τον κύκλο του παραδοσιακού χωριάτικου ψωμιού με τα Αλωνέματα -τα οποία θα αναβιώσουν εφέτος την 31η Ιουλίου-, κατάφερε να συγκεντρώσει όλα τα στοιχεία της ιστορίας των παλιών νερόμυλων, τμήματα των οποίων σώζονται μέχρι και σήμερα.
«Η Καλαμαύκα, λόγω του ποταμού της, είχε την τύχη να φιλοξενεί κάμποσους νερόμυλους, αφού μπορούσε καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου να τους τροφοδοτεί με νερό, ακόμα και το καλοκαίρι.
Τυχαία, το περασμένο Πάσχα, γνώρισα έναν από τους τελευταίους μυλωνάδες του Πάνω Νερόμυλου στην Καλαμαύκα
Οι μύλοι αυτοί είχαν ένα «πηγάδι», που στον πυθμένα είχε μία τρύπα διαμέτρου 10 – 15 εκ., το λεγόμενο «σιφούνι». Απέναντι από το σιφούνι ήταν η «φτερωτή». Όταν έπεφτε το νερό από ψηλά, η φτερωτή έπαιρνε γρήγορα στροφές και, μ’ έναν κατακόρυφο άξονα, μετέδιδε την κίνηση στην «απάνω πέτρα», που ήταν σε επαφή με την «κατώπετρα». Και οι δύο πέτρες σκεπάζονταν με ξύλινο σκέπασμα, όπου πάνω υπήρχε η κοφινίδα, στην οποία έριχναν τον καρπό των σιτηρών, που ήταν κυρίως σιτάρι και κριθάρι. Με τη βοήθεια ενός μοχλού έπεφτε ο καρπός των σιτηρών μέσα στις πέτρες, από μικρή τρύπα διαμέτρου 10 εκ., που στη συνέχεια κοβόταν δια της τριβής.
Οι κάτοικοι της Καλαμαύκας άλεθαν τα σιτηρά τους στον Επάνω και στον Κάτω Μύλο, οι οποίοι βρίσκονταν και οι δυο κοντά στον χώρο που σήμερα φιλοξενείται το ελαιοτριβείο. Όσοι όμως έμεναν στα πεδινά χρησιμοποιούσαν τους μύλους που βρίσκονταν στα Μπραμιανά ή στην Καμάρα», μας είπε ο κ. Μιχάλης Πιτυκάκης, σκαλίζοντας την ιστορία του χωριού του και μαζεύοντας πληροφορίες από υπερήλικες συγχωριανούς και κοντοχωριανούς του.
«Η παλαιότητα, πάντως, των δύο πρώτων νερόμυλων αποδεικνύεται και από συμβολαιογραφική πράξη που συνέταξε το 1538 ο Νοτάριος Ιωάννης Ολόκαλος. Με την πράξη αυτή οι αδελφοί Ληκάρδου παραχωρούσαν τον Επάνω Μύλο, πλησίον του σημερινού ελαιοτριβείου, στον καλόγερο Φιλόθεο Νταβράδο.
Οι τελευταίοι, ωστόσο, μυλωνάδες πριν τον Γιώργο Ψυλλινάκη (Γιωργή), που είχε τον μύλο του, αλλά συγχρόνως και φούρνο κοντά στην Παναγία την Κατωπερβολιώτισσα, ήταν, για τον Επάνω Μύλο (ιδιοκτησίας Ν. Λιαπάκη), το ζεύγος Κανάρη από τον Κρούστα, ο Γ. Αμαριανάκης, ο Γεώργιος Μουσουράκης από την Πρίνα και ο Γεώργιος Μανδουράρης, ενώ στον Κάτω Μύλο, όχι μακριά από τον πρώτο, το ζεύγος Δαγαλάκη και Ιωάννης Γ. Ζαμπιαδάκης. Επίσης, ο Γιώργος Δ. Δελημπαλταδάκης διετέλεσε μυλωνάς και στους δύο», μας είπε σχετικά, σύμφωνα με τις καταγραφές που έχει κάνει ο κ. Μιχάλης Πιτυκάκης.
«Στα Μπραμιανά μυλωνάδες ήταν ο Νικόλαος Ι. Ζερβαλάκης και, αργότερα, ο γιος του Μιχάλης, ο Μιχάλης Ατσαλής και η Καλλιόπη Ηλ. Μαλλιωτάκη», προσθέτει ο Πιτυκάκης, που είχε την τύχη το περασμένο Πάσχα να συναντήσει στην Καλαμαύκα έναν 92χρονο, που θεωρείται από τους τελευταίους εν ζωή μυλωνάδες της περιοχής.
«Τυχαία, το περασμένο Πάσχα, γνώρισα έναν από τους τελευταίους μυλωνάδες του Πάνω Νερόμυλου στην Καλαμαύκα.
Τύχη αγαθή με έφερε να συναντηθώ με τον 92χρονο σήμερα Μανώλη Μουσουράκη από τη γειτονική Πρίνα, που επί σειρά ετών, από το 1952 – 1957, η οικογένειά του είχε ενοικιάσει τον Πάνω Μύλο, πολύ κοντά στο σημερινό ελαιοτριβείο. Ευκαιρίας δοθείσης, μεταβήκαμε στον Μύλο, όπου, συγκινημένος, μου εξιστόρησε γεγονότα της παιδικής του ηλικίας με τα τότε Καλαμαυκιανάκια, αλλά και τη βοήθεια που προσέφερε στους γονείς του την περίοδο της “μυλωνικής” τους, αλλά και τον τρόπο λειτουργίας του νερόμυλου.
Πληροφοριακά να αναφέρουμε ότι, μετά την οικογένεια του Μανώλη Μουσουράκη, τη χρήση του Μύλου ανέλαβε ο Γεώργιος Μανδουράρης, πατέρας του Ιωσήφ Μανδουραράκη, πρώην προέδρου της Καλαμαύκας, από τον οποίο άντλησα κι άλλες χρήσιμες πληροφορίες, όπως αυτή με την παύση λειτουργίας του Μύλου, γύρω στο 1965. Τους ευχαριστώ και τους δύο και θέλω να ελπίζω ότι κάποια στιγμή ένας εκ των δύο μύλων της Καλαμαύκας θα τύχει κάποιας ανάδειξης, για να κρατιούνται ζωντανές οι μνήμες του χωριού, αλλά και να διδάσκονται οι νέοι, μέσα από Προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και άλλων δραστηριοτήτων, για τον κύκλο του ψωμιού.
Άλλωστε, και τα “Αλωνέματα”, που αναβιώνονται από το 2009 μέχρι σήμερα από τον Πολιτιστικό Σύλλογο της Καλαμαύκας, είναι προς αυτήν την κατεύθυνση, ενώ ο δρόμος του νερού, που ξεκινά από τον Καλαμαυκιανό Ποταμό, από τις πηγές του Κεφαλοβρυσίου μέχρι την Τεχνητή Λίμνη στο Φράγμα των Μπραμιανών, παρέχει κι άλλες πολλές ευκαιρίες, αφού δίπλα σ’ αυτόν λειτούργησαν παλαιότερα και οι άλλοι νερόμυλοι του χωριού μας», προσθέτει ο Μιχάλης Πιτυκάκης.
Οι νερόμυλοι στην Καλαμαύκα άρχισαν να λειτουργούν γύρω στο 1890 και κράτησαν ζωντανή τη δραστηριότητά τους, αλλά και την τοπική κοινωνία σε μια καλή αυτάρκεια αγαθών, μέχρι το 1965. Μετά το 1965, στην Καλαμαύκα λειτουργούσε μόνο ένας αλευρόμυλος, τον οποίο θυμούνται όλοι οι ηλικιωμένοι κάτοικοι του χωριού.
neakriti.gr
