Ποιος πληρώνει και ποιος πληρώνεται τελικά στην αγροτική Ευρώπη; – Μια διαδρομή Κοινής Αγροτικής Πολιτικής 60 ετών από τη στήριξη του εισοδήματος στο… χαρτζιλίκι
Έχει γίνει πια συνήθεια και τείνει να γίνει… παράδοση οι ημέρες πληρωμών των αγροτικών επιδοτήσεων να είναι μέρες γκρίνιας και δυσαρέσκειας των αγροτών, και όχι μόνον, για την εξέλιξη ή μάλλον την… κατάντια ενός θεσμού που δημιουργήθηκε για να στηρίξει το εισόδημα των Ευρωπαίων παραγωγών.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Όταν η σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση γεννήθηκε αρχικά σαν Ένωση Άνθρακα και Χάλυβα και αργότερα σαν Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, ο στόχος ήταν ξεκάθαρος. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, μια Ευρώπη που προσπαθούσε να ανασυγκροτηθεί από τα ερείπια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου επιδίωκε τη δημιουργία εμπορικών συνθηκών για μια μεγάλη συνεργασία Γερμανίας και Γαλλίας, των δύο χωρών που πρωτοστάτησαν σε δύο παγκόσμιους πολέμους μέσα σε 50 χρόνια. Μια τέτοια συνεργασία θα απέτρεπε στο μέλλον κάθε πιθανότητα σύγκρουσης μεταξύ τους και δυνητικά μια νέα παγκόσμια σύρραξη.
Πέρα όμως από την εμπορική συμφωνία, έπρεπε να καλυφθεί και άλλη μια ανάγκη. Έτσι, με την ίδρυση της ΕΟΚ το 1962 δημιουργήθηκε και η πρώτη Κοινή Αγροτική Πολιτική, γνωστή με το αρτικόλεξο ΚΑΠ. Η ανάγκη που τη δημιούργησε ήταν η διασφάλιση της επισιτιστικής επάρκειας της τότε ΕΟΚ και αργότερα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Εκτός από τη διασφάλιση της ειρήνης, δηλαδή, οι ηγέτες της Ευρώπης θεώρησαν ότι έπρεπε να διασφαλίσουν και τα τρόφιμα στο τραπέζι των πολιτών τους. Κι αυτό θα το έκαναν με την ΚΑΠ.
Είναι γνωστό ότι, τις πρώτες δεκαετίας της ζωής της, η Κοινή Αγροτική Πολιτική κατηγορήθηκε ότι οδήγησε στην παραγωγή τεράστιων ποσοτήτων αγροτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων, χωρίς δυνατότητα απορρόφησης από την εσωτερική αγορά με αρκετά γνωστά παραδείγματα τα ολλανδικά “βουνά βουτύρου”, τις “λίμνες γάλακτος” και τα γαλλικά και ιταλικά “ποτάμια κρασιού”.
Σίγουρα μέσα σε αυτήν την υπερβολή κρυβόταν μια αλήθεια. Το πρόβλημα όμως δεν ήταν μόνο η λανθασμένη κατεύθυνση στην παραγωγική διαδικασία, αλλά και η αδυναμία εξαγωγής των πλεονασμάτων αγροτικών προϊόντων έξω από τα ευρωπαϊκά σύνορα. Κι αυτό δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα των τότε διεθνών συνθηκών, αλλά και της πολιτικής που κατεύθυνε την Ένωση.
Παρ’ όλα αυτά, μέσα από την Κοινή Αγροτική Πολιτική οι αγρότες λάμβαναν εγγυημένες τιμές για τα προϊόντα τους. Με την πάροδο των δεκαετιών, η πολιτική εξελίχθηκε από ένα σύστημα υπερπαραγωγής και πλεονασμάτων, σε ένα εργαλείο εισοδηματικής στήριξης και – πλέον – περιβαλλοντικής και κοινωνικής μετάβασης.
Οι σταθμοί της ΚΑΠ
Αν θέλουμε να διακρίνουμε κάποιες σημαντικές στιγμές στην πορεία της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, αυτές είναι:
Το 1962: Έναρξη της ΚΑΠ. Δημιουργείται η Κοινή Αγορά και υπάρχει πρόβλεψη εγγυημένων τιμών για βασικά αγροτικά προϊόντα. Ο στόχος είναι η διατροφική επάρκεια και σταθερό αγροτικό εισόδημα.
Το 1984: Ποσοστώσεις παραγωγής. Εισάγονται ποσοστώσεις στο γάλα και άλλα προϊόντα λόγω υπερπαραγωγής. Αυτή είναι και η πρώτη προσπάθεια ελέγχου της προσφοράς.
Το 1992: Οι επιδοτήσεις μετατρέπονται από επιδοτήσεις παραγωγής σε επιδοτήσεις εισοδήματος. Έτσι η ενίσχυση χορηγείται ανεξάρτητα από την ποσότητα παραγωγής.
Το 2003: Ολοκληρώνεται η αλλαγή που ξεκίνησε το 1992 με την αποσύνδεση ενισχύσεων από την παραγωγή. Οι ενισχύσεις πλέον δίνονται ανά εκτάριο (10 στρέμματα) και όχι ανά κιλό ή τόνο παραγωγής. Ο στόχος είναι να σταματήσει η επιβράβευση της υπερπαραγωγής.
Το 2013: Έρχεται το γνωστό πια “πρασίνισμα” και περιβαλλοντικά κριτήρια. Γίνεται υποχρεωτική εφαρμογή πρακτικών φιλικών προς το περιβάλλον. Είναι η πρώτη φορά που η ΚΑΠ διευρύνει τη στόχευσή της εκτός της στήριξης του αγροτικού εισοδήματος σε ένα νέο ρόλο: την προστασία του περιβάλλοντος.
Το 2023: Η νέα ΚΑΠ 2023-2027. Με αυτήν εισάγονται τα Οικολογικά Σχήματα (Eco – schemes). Η νέα ΚΑΠ έχει πλέον κριτήρια τη βιωσιμότητα, την κοινωνική δικαιοσύνη και την προστασία του κλίματος, με αποτέλεσμα την αλλαγή στην κατανομή των επιδοτήσεων: Σημαντικό μέρος κατευθύνεται σε πράσινες και κοινωνικές δράσεις.
Οι επιδοτήσεις σήμερα: Από στήριξη, χαρτζιλίκι
Έτσι φτάσαμε στο σήμερα. Φτάσαμε να ακούμε συχνά χαρακτηρισμούς όπως «ψίχουλα», να ακούμε «επιδοτήσεις-χαρτζιλίκια» ή ακόμη και για «επιδοτήσεις-κοροϊδία». Χαρακτηρισμοί που δεν απέχουν καθόλου από την πραγματικότητα.
Η πραγματικότητα όμως έχει πολλές όψεις και πάντα περιγράφεται καλύτερα από τους αριθμούς. Οι αριθμοί είναι οι μόνοι που μπορούν να δείξουν τι έχει συμβεί πραγματικά και το μερίδιο ευθυνών καθενός.
Οι ευθύνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κέντρων λήψης αποφάσεών της, με τους λομπίστες και “διαδρομιστές” των Βρυξελλών να υποκαθιστούν τους εκλεγμένους εκπροσώπους των πολιτών. Οι αποφάσεις της συχνά είναι έρμαιο αυτών που προωθούν συμφέροντα που συχνά συγκρούονται με τα συμφέροντα των μικρών αγροτών, ιδιαίτερα στις χώρες του Νότου.
Των ελληνικών κυβερνήσεων που διαπραγματεύονται τις αποφάσεις για την Κοινή Αγροτική Πολιτική, χωρίς τη συναίσθηση ότι συνυπογράφουν το τέλος της ελληνικής γεωργίας.
Των Ελλήνων αγροτών, που έχουν μάθει να διαμαρτύρονται κατόπιν εορτής και όχι να μάχονται εκ των προτέρων για μια κατάκτηση.
Πόσο μειώθηκαν οι επιδοτήσεις;
Από το 2003 που ξεκίνησε η αποσύνδεση των ενισχύσεων από την παραγωγή, οι επιδοτήσεις ορίστηκαν με ένα ποσό ανά εκτάριο που δεν ήταν φυσικά για όλες τις χώρες το ίδιο. Και δε θα μπορούσε να είναι αφού οι συνθήκες που αφορούν την έκταση και τον κλήρο είναι διαφορετικές σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα. Πάντως, για όλες τις χώρες η μείωση είναι ανάλογη και δραματικά μεγάλη.
Εκείνη την εποχή η Ελλάδα εισέπραττε ενισχύσεις που αντιστοιχούσαν στα 250 περίπου ευρώ ανά στρέμμα.
Σήμερα οι επιδοτήσεις της βασικής ενίσχυσης έχουν οριστεί για τη χώρα μας στα 48,7 ευρώ ανά στρέμμα.
Αν σε αυτό το ποσό προστεθεί και η επιδότηση από τα Οικολογικά Σχήματα δεν ξεπερνά τα 62 ευρώ ανά στρέμμα. Αυτά τα χρήματα εισπράττει η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων αγροτών και κτηνοτρόφων, όσοι δεν είναι ενταγμένοι σε ειδικά καθεστώτα και ενισχύσεις.
Ακόμη κι αν λάβουμε υπόψη τη διεύρυνση της Ένωσης με την είσοδο νέων κρατών-μελών, κάτι που την υποχρέωνε να προσαρμόσει το ύψος των επιδοτήσεων ανάλογα, φαίνεται από το σύνολο της πολιτικής της η απόφαση να σταματήσει να στηρίζει ουσιαστικά το αγροτικό εισόδημα των Ευρωπαίων, καθώς μετέτρεψε τη στήριξη σε ένα επουσιώδες βοήθημα και στη συνέχεια σήμερα σε ένα χαρτζιλίκι χωρίς αντίκρισμα.
Προφανώς τα κέντρα λήψης αποφάσεων της Ένωσης σταμάτησαν να αισθάνονται με την πάροδο του χρόνου την επισιτιστική ανασφάλεια που ένιωθαν στα μέσα του προηγούμενου αιώνα.
Η παγκοσμιοποιημένη αγορά αγροτικών προϊόντων της περασμένης εικοσαετίας συνδυασμένη με την υπερπροσφορά αγαθών σε χαμηλές τιμές εκτός συνόρων της Ε.Ε. συνέβαλε στην πορεία σε αυτήν την κατεύθυνση. Μια πορεία που δε στάθηκε δυνατόν να ανακοπεί ακόμα και όταν ο πόλεμος χτύπησε την πόρτα της Ευρώπης στην Ουκρανία και θύμισε πως οι επισιτιστικές κρίσεις δεν είναι μακριά.
Σημαντικότερος παράγοντας όμως στη λήψη των αποφάσεων ήταν και είναι η διάθεση για παρέμβαση, αν όχι ο καθορισμός, με εργαλείο, τι άλλο, τις επιδοτήσεις, της παραγωγής και της κατανάλωσης αγροτικών προϊόντων με τρόπο οριζόντιο σε όλη την Ευρώπη.
Λόμπι και ομάδες που βρίσκουν χώρο έκφρασης και δράσης σε όλα τα επίπεδα εξουσίας της Ένωσης προωθούν συμφέροντα που μετατρέπουν σιγά-σιγά τα κονδύλια στήριξης σε εργαλεία επιβολής πολιτικών και πρακτικών που σε πολλές περιπτώσεις είναι αντίθετα με συμφέροντα των αγροτών της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ισπανίας, αλλά και της Ελλάδας, της Κύπρου και της Μάλτας, που βασίζουν την παραγωγή τους στους μικρούς καλλιεργητές και κτηνοτρόφους.
Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς ότι για τη νέα ΚΑΠ, που εισάγεται για συζήτηση εντός του έτους, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέφρασε τη διάθεση να εξαιρέσει από τη διαπραγμάτευση τους καθ’ ύλην αρμόδιους υπουργούς Γεωργίας των χωρών-μελών. Αυτών δηλαδή που θα έπρεπε να έχουν τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο ως άμεσα ενήμεροι για τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες των αγροτών που εκπροσωπούν.
Μοιάζει δεδομένο ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει προαποφασίσει αν όχι την κατάργηση των αγροτικών ενισχύσεων, τη μετατροπή τους σε ένα εργαλείο χρηματοδότησης δραστηριοτήτων που δε θα έχουν απαραίτητα σχέση ούτε με την καλλιέργεια, ούτε με την κτηνοτροφία.
Αλλά ακόμα και αν δε συμβεί αυτό με άμεσο τρόπο στη νέα ΚΑΠ, θα συμβεί έμμεσα μέσω της διεύρυνσης της Ένωσης.
Η πιθανή είσοδος της Ουκρανίας στην Ε.Ε. θα σήμαινε ότι για να βρεθούν κονδύλια επιδοτήσεων για τη μεγάλη, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, χώρα και με τη διάθεση των Ευρωπαίων να μην αυξήσουν τον σχετικό προϋπολογισμό, η νέα ανακατανομή θα έφερνε μείωση επιδοτήσεων για την Ελλάδα -45% σε σχέση με το 2024. Αν και αυτό δε μοιάζει ικανοποιητικό ούτε για την ίδια την Ουκρανία, θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι στη συγκεκριμένη χώρα το 25% του κλήρου ελέγχεται από 70 περίπου μεγάλες αγροτικές επιχειρήσεις, με τη μεγαλύτερη από αυτές να εισπράττει δυνητικά 148 εκατομμύρια ευρώ επιδοτήσεων, υπολογισμένες με τα μόλις 26 ευρώ ανά στρέμμα του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Πέραν της διεύρυνσης όμως, δε είναι λίγες οι φωνές στην Ευρώπη που επιδιώκουν τη λεγόμενη “εξωτερική σύγκλιση”, την ομοιογένεια στο ύψος της βασικής ενίσχυσης για όλους τους Ευρωπαίους παραγωγούς.
Αυτό θα ευνοούσε τους μεγάλους παραγωγούς, αλλά θα εξαφάνιζε τη μικρή καλλιέργεια και τις χώρες που βασίζονται σ’ αυτήν. Το οικονομικό αποτέλεσμα είναι το ίδιο με προηγούμενα. Από 48,7 ευρώ ανά στρέμμα σήμερα, θα επιστρέφαμε στον ευρωπαϊκό μέσο όρο, δηλαδή 26 περίπου ευρώ ανά στρέμμα.
Η ελληνική διαχείριση: Αδυναμίες και ευθύνες
Η Ελλάδα με τις γνωστές της παθογένειες διαχρονικά φαίνεται ότι έχει αποτύχει σε δύο σημαντικές δράσεις της.
Η πρώτη είναι να δημιουργήσει μέσα στην Ένωση τούς συσχετισμούς δυνάμεων που θα επέτρεπαν όχι στην ίδια, αλλά σε ένα μπλοκ χωρών να διεκδικεί και να προστατεύει το εισόδημα των μικρών παραγωγών.
Τέτοιες συμμαχίες θα μπορούσαν να επηρεάσουν στη λήψη θετικών αποφάσεων ή να μπλοκάρουν αρνητικές αποφάσεις και να επιτρέψουν την επιβίωση της ελληνικής γεωργίας στο μέλλον.
Το δεύτερο και εξίσου σημαντικό είναι η εσωτερική διαχείριση των επιδοτήσεων. Το σύστημα ελέγχου και διανομών για το οποίο τόσα έχουν μεταδοθεί, ειπωθεί και γραφτεί όλα αυτά τα χρόνια.
Ένα σύστημα προβληματικό σε εμπλεκόμενους και διαδικασίες που τελευταία, σύμφωνα τουλάχιστον με τις ευρωπαϊκές Αρχές εμφανίζεται και διαβλητό με κατηγορούμενη τη χώρα, αλλά και φυσικούς αυτουργούς για παράνομη είσπραξη επιδοτήσεων.
Η Ελλάδα απέτυχε στο αυτονόητο. Αυτή είναι η ομολογία των τόσων παραιτηθέντων επικεφαλής του ΟΠΕΚΕΠΕ, των άλλων τόσων αποπεμφθέντων αλλά και των πολιτικών προϊσταμένων τους, που θεώρησαν στο παρελθόν, όπως κάνουν και τώρα, ότι η αλλαγή κάποιου ή κάποιων προσώπων θα εξασφαλίσει το αδιάβλητο, τη λειτουργικότητα και αίσθηση του δικαίου στους Έλληνες αγρότες. Φυσικά το μόνο που έκανε όποια αλλαγή ήταν να διατηρήσει την εικόνα απαξίωσης.
Από την άλλη, όπως είναι φυσικό, τουλάχιστον στον τόπο μας, όπου υπάρχει διαχείριση κονδυλίων, υπάρχει και παρασιτισμός. Και εδώ ο παρασιτισμός λειτούργησε σε βάρος των πολλών όχι μόνο γιατί απομύζησε πόρους που τους ανήκαν, αλλά κυρίως γιατί με την αδυναμία του ελληνικού κράτους οδήγησε στην απαξίωση του θεσμού των επιδοτήσεων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα τούτο: Πριν από λίγο καιρό, αγρότης ειδικού καθεστώτος ενημερώνεται από τον ΟΠΕΚΕΠΕ ότι βρίσκεται στη λίστα ελέγχου (monitoring). Επισκέπτεται τα γραφεία του Οργανισμού στο Ηράκλειο, όπου του ζητείται να πάει ο ίδιος και να ορίσει σε στίγματα το περίγραμμα αγροτεμαχίου του. Απάντησε λοιπόν στον αρμόδιο υπάλληλο: «Ξέρετε, για να πάω στο Τυμπάκι που βρίσκεται το αγροτεμάχιο από το Ηράκλειο και να κάνω αυτή τη διαδικασία, θα κάνω 50 ευρώ έξοδα τουλάχιστον. Τι επιδότηση θα πάρω;».
Ο υπάλληλος με αφοπλιστική ειλικρίνεια δήλωσε: «Δεκαπέντε ευρώ περίπου, κύριέ μου». Και ο αγρότης απάντησε: «Τότε δε θα πάω. Να εξαιρέσετε το αγροτεμάχιο από τις πληρωμές».
Τι συνέβη φέτος στις επιδοτήσεις
Η Ελλάδα στην ισχύουσα ΚΑΠ για το 2024 παρέμεινε με ετήσιο “πακέτο” περί τα 2,3-2,4 δισ. ευρώ σε άμεσες ενισχύσεις και περίπου 0,9-1 δισ. ευρώ για Αγροτική Ανάπτυξη.
Ο συνολικός ετήσιος προϋπολογισμός είναι σχεδόν ίδιος με αυτόν της περιόδου 2014-2020 (ελαφρώς μειωμένος λόγω σταδιακής εξωτερικής σύγκλισης).
Άρα η χρηματοδότηση της Ε.Ε. μειώθηκε μόνο οριακά σε επίπεδο 5%-10% σε σχέση με την προηγούμενη ΚΑΠ.
Η μείωση οφείλεται στην εξωτερική σύγκλιση που αναφέρθηκε προηγούμενα και για την Ελλάδα δεν ήταν μεγάλη, όπως ήταν για άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Την ίδια στιγμή, οι παραγωγοί διαμαρτύρονται για μειώσεις της τάξης 30 έως 40% σε ένα έτος.
Πώς μπορεί να εξηγηθεί στην πραγματικότητα μια τέτοια αναντιστοιχία στις πληρωμές;
Με βάση τις ολοκληρωμένες δημοσιοποιημένες πληρωμές του ΟΠΕΚΕΠΕ, η μεταβολή ή μείωση στα ποσά πληρωμής των παραγωγών προέκυψε ως εξής:
Το συνολικό ποσό που εισέπραξε η Ελλάδα παρέμεινε σχεδόν το ίδιο με την προηγούμενη ΚΑΠ. Όμως, με βάση τη φιλοσοφία της νέας ΚΑΠ, μειώθηκε κατά 30% περίπου η βασική ενίσχυση, τα χρήματα δηλαδή που “ούτως ή άλλως” έπαιρναν όλοι οι παραγωγοί και δόθηκαν προς διανομή μέσω των Οικολογικών Σχημάτων.
Στα Οικολογικά Σχήματα η συμμετοχή των αγροτών δεν είναι δεδομένη, αλλά εξαρτάται από τις δράσεις και το είδος των καλλιεργειών.
Η συμμετοχή σε αυτά των Ελλήνων παραγωγών ήταν περιορισμένη. Παρά τα 7 διαθέσιμα σχήματα, οι περισσότεροι αγρότες είτε δεν είχαν ενημερωθεί έγκαιρα, είτε αδυνατούσαν πρακτικά να προσαρμοστούν.
Είναι χαρακτηριστικό ότι μόνο στο ECO-06 (ψηφιακά εργαλεία διαχείρισης) συμμετείχαν περίπου 328.000 παραγωγοί, ενώ στα υπόλοιπα σχήματα η συμμετοχή ήταν ιδιαίτερα χαμηλή, λόγω του αυξημένου κόστους συμμόρφωσης ή της έλλειψης τεχνογνωσίας.
Η πραγματικότητα είναι ότι, αν και το συνολικό ποσό των επιδοτήσεων έμεινε σχεδόν σταθερό, η αδυναμία ενημέρωσης και οργάνωσης του ελληνικού αγροτικού κόσμου άφησε χιλιάδες παραγωγούς εκτός του νέου πλαισίου ενισχύσεων. Έτσι, πολλοί έλαβαν πολύ λιγότερα από αυτά που είχαν υπολογίσει ή και καθόλου.
Η εικόνα της ραγδαίας μείωσης δεν είναι απλώς συνέπεια εξωτερικών αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά – σε μεγάλο βαθμό – αποτέλεσμα της εσωτερικής αδυναμίας προσαρμογής του ελληνικού αγροτικού τομέα.
Η περιορισμένη συμμετοχή των αγροτών στα νέα σχήματα, λόγω είτε αδυναμίας συμμόρφωσης είτε έλλειψης ενημέρωσης, σημαίνει ότι ένα μεγάλο μέρος των εισπραχθέντων τα προηγούμενα χρόνια χάθηκε.
Τέλος, η μείωση οφείλεται στην αυστηροποίηση των κανόνων επιλεξιμότητας (ΟΣΔΕ, ιδιοκτησιακό, περιβαλλοντικά κριτήρια).
Η εικόνα της ραγδαίας μείωσης που βιώνουν οι παραγωγοί είναι, λοιπόν, αποτέλεσμα των εσωτερικών μηχανισμών της ΚΑΠ και όχι μιας δραστικής περικοπής κονδυλίων από την Ε.Ε.
Οι επιπτώσεις στους παραγωγούς
Οι επιπτώσεις της μη στήριξης του εισοδήματος των παραγωγών οδηγεί μαθηματικά στην εξαφάνιση των μικροκαλλιεργητών αρχικά, αλλά και των μεγαλύτερων καλλιεργητών αργότερα.
Ο συνδυασμός της με την εκτόξευση στα κόστη παραγωγής και τις περιβαλλοντικές δυσκολίες που εμφανίζονται λόγω κλιματικής κρίσης, αλλά και του ανταγωνισμού με προϊόντα τρίτων χωρών φέρνουν πιο κοντά το τέλος της ευρωπαϊκής γεωργίας. Τουλάχιστον όπως τη γνωρίσαμε τα τελευταία 70 χρόνια.
neakriti.gr
