Σοφία Ε. Παυλάκη,
Δικηγόρος, M.Sc.
«Η ελευθερία έχει ως θεμέλιο την φύση, γιατί φυσικά αγαπάμε να είμαστε ελεύθεροι»[1]. Τα λόγια αυτά ανήκουν στον εθνομάρτυρα του Γένους Ρήγα Βελεστινλή, τον άνθρωπο που προσέδωσε στην Ελληνική Επανάσταση το πνευματικό της θεμέλιο και τον εγερτήριο παλμό της, και αποτυπώνουν μοναδικά το σύμφυτο της ελευθερίας με τη φύση του ανθρώπου και την ίδια τη ζωή.
Η φύση και η ελευθερία. Τα δάση και η επανάσταση. Η ομορφιά και η ζωή. Το μαρτύριο και η θυσία. Ο άνθρωπος και οι αδιάκοποι αγώνες του για δημοκρατία, ελευθερία, αξιοπρέπεια και ιδανικά. Στοιχεία και έννοιες άρρηκτα μεταξύ τους συνδεδεμένα που αποτέλεσαν τις προαιώνιες πυξίδες της ιστορικής πορείας μας και του πολιτισμού μας.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης του 1821 τα δάση και τα βουνά προσέφεραν καταφυγή και προστασία στους αγωνιζόμενους Έλληνες, στους διωκόμενους γνωστούς και άγνωστους ήρωες και στις οικογένειές τους και το ιδανικό περιβάλλον για την ανάπτυξη του κλεφτοπολέμου χάρη στον οποίο κερδήθηκαν οι πιο σημαντικές αναμετρήσεις. Ο ίδιος ο Γέρος του Μοριά αναφέρει στα απομνημονεύματά του[2] ότι γεννήθηκε «εις τα 1770, Απριλίου 3, την Δευτέρα της Λαμπρής… εις ένα βουνό, εις ένα δέντρο αποκάτω, εις την παλαιάν Μεσσηνίαν…» όπου η οικογένειά του ζούσε για καιρό προσπαθώντας να ξεφύγει το μένος των Οθωμανών.
Τα δέντρα στάθηκαν, επίσης, σιωπηλοί μάρτυρες των φρικτών διωγμών, των απαγχονισμών και των σφαγών που εξαπέλυαν ανελέητα οι κατακτητές σε βάρος των τοπικών πληθυσμών. Ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός συνήθιζε να διδάσκει κάτω από μια βελανιδιά που σώζεται και σήμερα[3] ενώ, επίσης, μαρτύρησε σε ένα δέντρο. Και ο Νίκος Καζαντζάκης περιγράφει, στον «Καπετάν Μιχάλη» του, τους φοβερούς απαγχονισμούς προκρίτων και οπλαρχηγών στον τεράστιο γεροπλάτανο στο Κράσι. Οι ηρωικές γυναίκες του Ζαλόγγου και της Νάουσας[4] δεν δίστασαν να πέσουν στους γκρεμούς και στους ορμητικούς καταρράκτες του τόπου τους, μαζί με τα παιδιά τους, για να γλιτώσουν τον μόνο αληθινό θάνατο που ήταν για κείνες η σκλαβιά και η ατίμωση.
Έτσι η φύση, με όλα τα στοιχεία της, κατέχει τον δικό της ενεργό και καθοριστικό ρόλο στην υπόθεση του μεγάλου ξεσηκωμού προσφέροντας το περιβάλλον εντός του οποίου μπόρεσαν ν’ αναπτυχθούν και να υπάρξουν τα πρώτα, στοιχειώδη θεμέλια και οι βασικές δυνάμεις της επανάστασης.
Σήμερα, η κτήση του δημοσίου επί των δασών του εγγυάται τον πρωταρχικής σημασίας δημόσιο σκοπό της εθνικής κυριαρχίας, εφ’ όσον η ελληνική Πολιτεία, για να είναι βιώσιμη και κυρίαρχη, πρέπει να διαθέτει την αναγκαία εδαφική επάρκεια και τον έλεγχο του φυσικού περιβάλλοντος[5]. Για τούτο και η διάταξη του άρθρου 2 παρ. 1 του ν. 998/1979 ορίζει ότι «τα δάση συνιστούν εθνικό κεφάλαιο» για την προστασία του οποίου το κράτος έχει υποχρέωση να λαμβάνει όλα τα αναγκαία μέτρα σύμφωνα με το Σύνταγμα και τους νόμους.
Πέραν αυτών, καθοριστικής σημασίας για την ελεύθερη απόλαυση των περιβαλλοντικών αγαθών από τον άνθρωπο, στις παρούσες αλλά και στις μέλλουσες γενεές, είναι ο σεβασμός και η διατήρηση αναλλοίωτου του κοινόχρηστου χαρακτήρα τους[6] τον οποίο επιβάλλουν αφ’ ενός ο δημόσιος σκοπός τον οποίο υπηρετούν με την αφιέρωσή τους εις το διηνεκές στη διασφάλιση της διαβίωσης του ανθρώπου σε περιβάλλον υγιές και οικολογικά ισόρροπο[7] και αφ’ ετέρου η θεώρησή τους ως στοιχείων που συναποτελούν τον ζωτικό χώρο του ανθρώπου[8] του οποίου η ακώλυτη απόλαυση συνιστά εκδήλωση της συνταγματικά προστατευόμενης προσωπικότητάς του[9].
Και όπως μοναδικά τονίζει ο Στρατηγός Μακρυγιάννης στα περίφημα «Απομνημονεύματά» του: «…τούτην τὴν πατρίδα την ἔχομεν ὅλοι μαζί, καὶ σοφοὶ καὶ ἀμαθεῖς καὶ πλούσιοι καὶ φτωχοὶ καὶ πολιτικοὶ καὶ στρατιωτικοὶ καὶ οἱ πλέον μικρότεροι ἄνθρωποι· ὅσοι αγωνιστήκαμεν, ἀναλόγως ὁ καθείς, ἔχομεν νὰ ζήσωμεν ἐδῶ. Τὸ λοιπὸν δουλέψαμεν ὅλοι μαζί, νὰ τὴν φυλάμεν κι’ ὅλοι μαζὶ καὶ νὰ μὴν λέγη οὔτε ὁ δυνατὸς “ἐγώ”, οὔτε ὁ ἀδύνατος. Ξέρετε πότε νὰ λέγη ὁ καθεὶς “ἐγώ”; Ὅταν ἀγωνιστῇ, μόνος του καὶ φκειάση, ἢ χαλάση, νὰ λέγη ἐγώ· ὅταν ὅμως ἀγωνίζονται πολλοὶ καὶ φκειάνουν, τότε νὰ λένε “ἐμεῖς”. Εἴμαστε εἰς τὸ “ἐμεῖς” κι’ ὄχι εἰς τὸ “ἐγώ”»[10].
Λόγια σοφά, ωστόσο, πολλάκις προδομένα… Αρκεί να αναλογιστούμε ότι το Σύνταγμά μας του 1975, το μοναδικό σύνταγμα παγκοσμίως που κατοχυρώνει το δικαίωμα στο περιβάλλον, τη δασική προστασία και την αναδάσωση στο ίδιο το κείμενό του, εισήγαγε το οικολογικό κριτήριο της διαχείρισης και προστασίας του δάσους και του περιβάλλοντος εν γένει, μέσα από την αρχή της αειφορίας που διαπνέει έκτοτε ολόκληρο το οικοδόμημα της δασικής και περιβαλλοντικής μας νομοθεσίας[11]. Κι όμως σήμερα, με το σύνολο σχεδόν του περιβάλλοντος και του δασικού πλούτου της χώρας υποβαθμισμένο ή και κατεστραμμένο από ολέθριες πολιτικές και πρακτικές που ακολουθήθηκαν συστηματικά, ενάντια στη συνταγματική τάξη, καθ’ όλες τις τελευταίες δεκαετίες, ζητάμε να ξαναγυρίσουμε στο κριτήριο της οικονομικής εκμετάλλευσης της φύσης που έχει εγκαταλειφθεί, ως ανεπαρκές ή και επικίνδυνο, ήδη από τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης…
Με λίγα λόγια, ζητάμε με κάθε τρόπο να καθυποτάξουμε το περιβάλλον στο κέρδος με:
– Την απαξίωση των φυσικών του διεργασιών μέσα από αθρόες, άσχετες ή και ενάντιες στη φυσική λειτουργία του παρεμβάσεις,
– Την υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων που επιβάλλει ο καταναλωτικός τρόπος ζωής που καλά κρατεί,
– Την εργαλειοποίηση και την καταστροφή ακόμα και σπάνιων οικοσυστημάτων, με όλη τους τη βιοποικιλότητα και τα τοπία, στο βωμό της αχαλίνωτης κερδοφορίας και των ολοένα πιο σύνθετων και διογκούμενων οικονομικών και πολιτικών συμφερόντων που επιτάσσουν την αέναη δημιουργία νέων πηγών πλουτισμού, και
– Τη συστηματική ιδιοποίηση της δημόσιας κτήσης και των φυσικών πόρων από το ιδιωτικό κεφάλαιο στο όνομα της ανάπτυξης και των επενδύσεων.
Όλες οι κυβερνήσεις που ηγήθηκαν του τόπου, μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας και την κατοχύρωση της προστασίας του περιβάλλοντος και των δασών στο ίδιο το Σύνταγμά μας, μετατράπηκαν, λίγο ως πολύ, μέσα από τις ακολουθούμενες πολιτικές τους, από διαχειριστές και θεματοφύλακες του περιβάλλοντος, της προστασίας των δασών και των φυσικών πόρων, σε εκμεταλλευτές, εμπόρους και καταστροφείς τους, με την κατάσταση σήμερα να έχει φτάσει σε ανεξέλεγκτα επίπεδα κυρίως μέσα από τις εξωθεσμικές διαδικασίες των απ’ ευθείας αναθέσεων, των δωρεών και των αναδόχων που υιοθετούνται διαρκώς για τη διαχείριση και αποκατάσταση του περιβάλλοντος ενάντια στη συνταγματική τάξη, στο περιβαλλοντικό, δασικό και διοικητικό δίκαιο, αλλά και στη νομοθεσία της χώρας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης περί δημοσίων έργων και ανταγωνισμού.
Άραγε γι’ αυτή την Ελλάδα πολέμησαν οι ήρωες του 1821; Αυτή την πατρίδα οραματίστηκαν μέσα στα ανείπωτα βάσανά τους και στους ανυπέρβλητους αγώνες και τις θυσίες τους; Τι θα σκέφτονταν σήμερα και πώς θα αισθάνονταν για όλους εμάς; Ας αναλογιστούμε τη σπουδαία διδαχή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη από τον λόγο του στην Πνύκα (8 Οκτ. 1838) προς την τότε αθηναϊκή νεολαία, που αποδίδει, μέσα σε μια γραμμή, όλη την έννοια και το βάρος του «χρέους» για το περιβάλλον της κάθε γενιάς που εμείς απωλέσαμε: «Εις εσάς μένει να ισάσετε και να στολίσετε τον τόπο οπού ημείς ελευθερώσαμε…»[12].
Αυτή λοιπόν την απαράμιλλη ελληνική φύση με τα δάση, τα ποτάμια της, τις θάλασσες, τους αιγιαλούς, τους κάμπους, τα βουνά της, που με τους αγώνες και τη θυσία τους ελευθέρωσαν και μας κληροδότησαν οι ήρωες του ’21, ας τη διαφυλάξουμε ελεύθερη κι εμείς από κάθε λογής σημερινή σκλαβιά, ευτέλεια και απαξίωση και έτσι ας την παραδώσουμε και στα παιδιά μας. Άλλωστε δεν είμαστε τίποτα παραπάνω από απλοί διαχειριστές, υπηρέτες και φύλακές της στο σύντομο πέρασμά μας από αυτή τη ζωή. Τότε «θα μπορούν και οι νεκροί να γείρουν στο πλευρό τους και να κοιμηθούν δίχως παράπονο ξέροντας πως δεν πήγε το αίμα τους του κάκου…», όπως είπε κι ο μεγάλος μας Ποιητής[13].
Χρόνια Πολλά …με τον νου και την καρδιά στο αθάνατο ’21 που δεν σταματάει να μας εμπνέει και να μας οδηγεί όσοι αιώνες και αν περάσουν!
Ακολουθεί ένα επετειακό αφιέρωμα σε ήρωες, αγωνιστές και προσωπικότητες της εποχής της Τουρκοκρατίας, μέσα από τους τόπους και το φυσικό περιβάλλον που πλαισίωσε τη δράση τους και συνδέθηκε ιστορικά με τη ζωή τους:
Το πατρικό σπίτι στο Λιμποβίσι Αρκαδίας του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη (3 Απρ. 1770 – 4 Φεβρ. 1843), του γενναίου και ηρωικού αρχιστράτηγου όλων των Ελλήνων, που σήκωσε το βάρος του Μεγάλου Αγώνα, αλλά δέχθηκε και τις διώξεις, τις φυλακίσεις, τις πικρίες και τις καταδίκες από τον πολιτικό κόσμο της πατρίδας που ελευθέρωσε με το σπαθί και το μυαλό του. Μας άφησε πολύτιμη παρακαταθήκη τα «Απομνημονεύματά» του, ενώ χαρακτηριστικός για την αποφασιστικότητα και την πίστη του στους σκοπούς του αγώνα είναι ο λόγος του προς τον Ιμπραήμ (1825): «Πέτρα απάνω στην πέτρα να μη μείνει, εμείς δεν προσκυνούμε. Μόνον ένας Έλληνας να μείνει εμείς θα πολεμούμε και μην ελπίζεις πως την γην μας θα την κάμεις δικήν σου», αλλά και ο φοβερός αφορισμός του: «Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους!», στην προσπάθειά του να αναχαιτίσει τους εξισλαμισμούς. Στον τίμιο αγώνα του, στο σθένος, στη σοφία, στο ήθος και στο φωτεινό του παράδειγμα υποκλίνεται ευλαβικά η Ελλάδα, αιωνίως ευγνωμονούσα.
Το πέρασμα στα Δερβενάκια όπου δόθηκε η ιστορική μάχη (26 Ιουλ. 1822) στην οποία διακρίθηκε ο ηρωικός Νικηταράς (1787 – 25 Σεπτ. 1849), μια αγιασμένη μορφή της Ελληνικής Επανάστασης. Όταν τελείωσε η μάχη, οι συμπολεμιστές του μοίρασαν τα λάφυρα και τον ρώτησαν τι ήθελε να κρατήσει. Τότε εκείνος απάντησε: «Δεν θέλω τίποτα. Θέλω να δω την πατρίδα μου λεύτερη». Έζησε το μαρτύριο του μικρότερου αδερφού του, Ιωάννη Τουρκολέκα, τον οποίο οι τούρκοι αποκεφάλισαν σε ηλικία 11 ετών, στις 16 Οκτωβρίου 1816, έξω από τον Ιερό Ναό Ελκομένου Χριστού, στη Μονεμβασιά και η εκκλησία μας τον τιμά ως άγιο. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του ίδιου του Νικηταρά: «Οι Οθωμανοί πρότειναν στο παιδί ν’ αλλάξει την πίστη του. Του δείχνουν τον σκοτωμένο πατέρα του και του λέγουν κάθησε να σε κάνουμε Τούρκο. Τότε το παιδί κάνει το σταυρό του και τους απαντά: θα πάω κι εγώ εκεί που πάει ο πατέρας μου. Του ξαναλέγουν· γίνε Τούρκος. Το παιδί όμως ξανακάνει το σταυρό του. Έγινε από το αίμα του σταυρός…». Ο Νικηταράς έφυγε από τη ζωή στον Πειραιά, πάμφτωχος, τυφλός και ξεχασμένος απ’ όλους εκείνους για των οποίων τη λευτεριά πολέμησε όσο λίγοι.
Οι καταρράκτες της Αράπιτσας, στη θέση Στουμπάνοι της Νάουσας, όπου βρήκαν τραγικό θάνατο οι γυναίκες της πόλης για να γλιτώσουν τη σκλαβιά και την ατίμωση (22 Απρ. 1822).
Η βελανιδιά του αγίου Κοσμά του Αιτωλού (1714-1779), κήρυκα του Ευαγγελίου στα μαύρα χρόνια της σκλαβιάς. Ο φθόνος των Οθωμανών είχε ως αποτέλεσμα τον απαγχονισμό του, στο Κολικόντασι της Βορείου Ηπείρου.
Ο μνημειώδης πλάτανος στο Κράσι Μαλίων Ν. Ηρακλείου Κρήτης και ο τρανός καπετάν Μιχάλης Κόρακας (1797 – 7 Σεπτ. 1882), το βίο και τη δράση του οποίου περιγράφει ο Νίκος Καζαντζάκης στο ομότιτλο έργο του.
Το χωριό Αθανάσιος Διάκος (Μουσουνίτσα) στα ελατοδάση των Βαρδουσίων, γενέτειρα του πρωτομάρτυρα της Επανάστασης (4 Ιαν. 1788 – 21 Απρ. 1821), ήρωα της Αλαμάνας, που βρήκε μαρτυρικό θάνατο, δι’ ανασκολοπισμού, στη Λαμία.
Το μαγευτικό Κεφαλόβρυσο Ευρυτανίας, τόπος θυσίας του Μάρκου Μπότσαρη (1790 – 9 Αυγ. 1823), ενός από τους αγνότερους αγωνιστές της Επανάστασης.
Ηλιοβασίλεμα στη Χίο, τόπο της τρομερής σφαγής (30 Μαρτ. 1822) του χριστιανικού πληθυσμού και λεπτομέρεια του πίνακα του Eugène Delacroix. Οι Οθωμανοί σκότωσαν όλα τα παιδιά κάτω των 3 ετών, όλους τους άνδρες από 12 ετών και πάνω και όλες τις γυναίκες από 40 ετών και πάνω, με εξαίρεση όσους ασπάζονταν το Ισλάμ. Τα αγόρια από 3-12 ετών και οι γυναίκες από 3-40 ετών αιχμαλωτίσθηκαν και πωλήθηκαν σε σκλαβοπάζαρα. Πάνω από 40.000 Χιώτες σφαγιάστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν, ενώ ένα μέρος διέφυγε. Στο εύπορο νησί της Χίου των 120.000 χριστιανών, απέμειναν μόλις 1.000-2.000 άνθρωποι…
Η Μονή Παναγίας Προυσού Ευρυτανίας, ορμητήριο και καταφυγή του γενναίου οπλαρχηγού της Ρούμελης Γεωργίου Καραϊσκάκη (1782 – 23 Απρ. 1827). Λέγεται πως όταν γύρισε νικητής από κάποια μάχη, αναρωτήθηκε τι ήταν καλύτερο να προσφέρει στην Προυσιώτισσα για την προστασία της και ότι της είπε «σα γυναίκα που είσαι, θα σου φτιάξω το πιο όμορφο φόρεμα». Έτσι έδωσε όλο το ασήμι που είχε συγκεντρώσει απ’ τα λάφυρα των μαχών και του φιλοτέχνησαν το «πουκάμισο» της ιερής εικόνας της Παναγίας που είχε ακούσει όλους τους καημούς, τις προσευχές και τα βάσανά του.
Τα όρη του Σουλίου, με το άπαρτο κάστρο της Κιάφας και το Κούγκι, και ο Σουλιώτης οπλαρχηγός Κίτσος Τζαβέλλας (1800-1855) που διακρίθηκε στη Μάχη της Άμπλιανης, του Κεφαλόβρυσου και στο Κρεμμύδι της Πύλου. Στις 7 Αυγούστου 1825 μπήκε στο πολιορκημένο Μεσολόγγι και υπερασπίστηκε ηρωικά και με επιτυχία το μικρό νησί Κλείσοβα που απειλούσε ο Κιουταχής.
Η ηρωική έξοδος του Μεσολογγίου (10 Απρ. 1826) στον ομότιτλο πίνακα του Θ. Βρυζάκη κι ένα ονειρικό τοπίο της λιμνοθάλασσας. Τη νύχτα της 10ης Απριλίου 1826 οι πολιορκημένοι, υπό την αρχηγία του Αθανασίου Ραζή-Κότσικα, Νότη Μπότσαρη, Δημητρίου Μακρή και Κίτσου Τζαβέλα, πραγματοποίησαν έξοδο. Οι άνδρες του Ιμπραήμ και του Κιουταχή ήταν προετοιμασμένοι και οι ντάπιες στα περάσματα των Μεσολογγιτών είχαν αποκλειστεί. Ο άνισος αγώνας απέβη συντριπτικός για τους Έλληνες. Ο δημογέροντας Χρήστος Καψάλης, όταν κυκλώθηκε, έβαλε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη του, ενώ ο μητροπολίτης Ρωγών Ιωσήφ ανατίναξε τον ανεμόμυλο στην τελευταία πράξη αντίστασης. Το Μεσολόγγι -πόλη σύμβολο της ελευθερίας, της ανεξαρτησίας, της αυτοδιάθεσης- αποτελεί φωτεινό φάρο για τους λαούς που τους καθιστά κοινωνούς στα ιδεώδη του.
Με μια βάρκα στο Αιγαίο, κοντά στη Σαμοθράκη, και η ατρόμητη θρακιώτισσα καπετάνισσα Δόμνα Βισβίζη που στήριξε τον αγώνα στη θάλασσα (1783-1850) με όλη της την περιουσία και τα καράβια της στο πλευρό του αγαπημένου της συζύγου Αντώνη Βισβίζη. Έλαβε μέρος στην πολιορκία της Εύβοιας και συνέβαλε σημαντικά στη μεταφορά πολεμοφοδίων και αγωνιστών στο Αιγαίο.
Ο Σερραίος έμπορος, τραπεζίτης, Φιλικός και αγνός πατριώτης Εμμανουήλ Παππάς (1772 – Δεκ. 1821) διέθεσε όλα του τα υπάρχοντα στον Αγώνα και οργάνωσε την επανάσταση στο Άγιον Όρος και στη Χαλκιδική. Υπέστη καρδιακή προσβολή, πάνω σε ένα πλοίο της Δόμνας Βισβίζη, που τον μετέφερε στην Ύδρα, όπου και ετάφη στις 5 Δεκεμβρίου 1821 με τιμές στρατηγού. Το 1966 τα οστά του μεταφέρθηκαν στις Σέρρες και τοποθετήθηκαν στη βάση του ανδριάντα του που κοσμεί την κεντρική πλατεία Ελευθερίας.
Τα Άγραφα όπου έδρασε ο θρυλικός κλέφτης Κατσαντώνης (1775 – 28 Σεπτ. 1809). Ο «αητός της κλεφτουριάς» συνελήφθη με δόλο από τον Αλή Πασά και δολοφονήθηκε στα Γιάννενα, μετά από φρικτά βασανιστήρια κατά τα οποία του έσπασαν όλα τα οστά.
Το μνημείο του Ολοκαυτώματος (7 Ιουν. 1824) στη μαρτυρική Κάσο που καταστράφηκε από τις δυνάμεις του Ιμπραήμ σε αντίποινα της στήριξής της προς τις Κρητικές επαναστάσεις, με αποτέλεσμα να σφαγιαστούν 2.000 νησιώτες και άλλοι τόσοι να οδηγηθούν στα σκλαβοπάζαρα.
Ο Αλέξανδρος (12 Δεκ. 1792 – 31 Ιαν. 1828) και ο Δημήτριος Υμηλάντης[14] (25 Δεκ. 1793 – 5 Αυγ. 1832) υπήρξαν γόνοι ισχυρής Φαναριώτικης οικογένειας με καταγωγή από την Τραπεζούντα. Ο Αλέξανδρος υπήρξε ο αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας. Συγκρότησε τον Ιερό Λόχο από 500 Ευρωπαίους φιλέλληνες σπουδαστές και έθεσε ως σκοπό της ζωής του την απελευθέρωση του Γένους. Εξέδωσε την Επαναστατική προκήρυξη «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος» και ύψωσε τη σημαία της Επαναστάσεως στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, στις 17 Μάρτιου 1821. Ο στρατός του όμως καταστράφηκε στη μάχη του Δραγατσανίου (7 Ιουν. 1821) και ο ίδιος φυλακίστηκε από τους Αυστριακούς. Με κλονισμένη υγεία πέθανε σε συνθήκες μεγάλης φτώχιας και στέρησης, στη Βιέννη.
Επιθυμία του Αλέξανδρου Υψηλάντη ήταν η καρδιά του να σταλεί στην Ελλάδα, την οποία πραγματοποίησε ο υπασπιστής του Γεώργιος Λασσάνης και τώρα βρίσκεται, μαζί με του αδερφού του Δημητρίου, στο εκκλησάκι των Αγίων Ταξιαρχών της οδού Στησιχόρου, στο Κολωνάκι, ενώ και τα οστά του μεταφέρθηκαν, το 1964, στον ναό Παμμεγίστων Ταξιαρχών στο Πεδίον του Άρεως (επάνω), στην Αθήνα. Εδώ, οι λήκυθοι όπου φυλάσσονται οι καρδιές του Αλέξανδρου και Δημητρίου Υψηλάντη.
Ο Δημήτριος Υψηλάντης (25 Δεκ. 1793 – 5 Αυγ. 1832) έλαβε μέρος στις σημαντικότερες μάχες στο πλευρό του Θ. Κολοκοτρώνη. Προσπάθησε να περιορίσει την ισχύ των κοτζαμπάσηδων με αποτέλεσμα την εκδίωξή του. Συγκρούστηκε με τον Αλ. Μαυροκορδάτο και με την έλευση του Ι. Καποδίστρια ανέλαβε την οργάνωση τακτικού στρατού στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Θα παντρευόταν τη Μαντώ Μαυρογένους, όμως ο Ιω. Κωλέττης διέδωσε φοβερές συκοφαντίες σε βάρος της, γεγονός που τον έκανε ν’ αθετήσει την υπόσχεση που της είχε δώσει. Απεβίωσε στο Ναύπλιο.
Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης (1797 – 27 Απρ. 1864) έλαβε μέρος στις σημαντικότερες μάχες και μας άφησε πολύτιμη παρακαταθήκη τα «Απομνημονεύματά» του, σημαντική πηγή του μεγάλου Αγώνα. Η ιστορική συνοικία της Αθήνας, όπου κατοικούσε, έχει σήμερα το όνομά του.
Η Μαντώ Μαυρογένους (1786-1840) ύψωσε την επαναστατική σημαία στη Μύκονο. Αν και πλουσιοκόρη και αριστοκράτισσα, διέθεσε πρόθυμα όλη της τη ζωή, την ύπαρξη και την περιουσία στην υπόθεση του Αγώνα. Τα πλοία της συμμετείχαν σε όλες τις επιχειρήσεις του Ελληνικού στόλου στην Εύβοια και στον Παγασητικό. Λόγω της ευρύτατης μόρφωσής της και της γλωσσομάθειάς της συνέβαλε σημαντικά και στην παρακίνηση των φιλελλήνων του εξωτερικού υπέρ του Αγώνος ενώ, και μετά την απελευθέρωση, συνέχισε να ενισχύει οικονομικά τα ορφανά παιδιά, τους απόρους και τις χήρες του πολέμου.
Ο Γεωργάκης Ολύμπιος (1772-1821), από το Λιβάδι Ολύμπου, υπήρξε υπερασπιστής του Αγώνα στη Μολδοβλαχία μαζί με τον συναγωνιστή του Ιω. Φαρμάκη. Τον Σεπτέμβρη του 1821 βρήκε ηρωικό θάνατο ανατινάζοντας το κωδωνοστάσιο της Μονής Σέκου όπου είχε κλειστεί με τα παλικάρια του. Έδρασε στη Σερβία όπου δεν σταμάτησε να πολεμά τους Τούρκους, ενώ κατόρθωσε να διασώσει και τον Σέρβο επαναστάτη Καραγιώργη. Το 1817 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρία και ήταν εκείνος που κήρυξε την επανάσταση στον Όλυμπο. Έχοντας αντιμετωπίσει τον φθόνο και την προδοσία, πολέμησε στη φοβερή μάχη στο Δραγατσάνι (7 Ιουν. 1821) και έζησε αφιερωμένος στους αγώνες για την απελευθέρωση του Έθνους, ταυτισμένος με το αίσθημα της τιμής. Χαρακτηριστικός κι ο λόγος του προς τη γυναίκα του, όταν αποχώρησε για τον πόλεμο: «Αν σκοτωθώ, τα αγόρια να τα δώσεις στην πατρίδα!», που αποδεικνύει την τόλμη και την αυτοθυσία του για την ελευθερία της πατρίδας. Πέθανε σαν αληθινός ήρωας, εκπληρώνοντας στο ακέραιο όσα έγραφε, τον Σεπτέμβριο του 1820, στον Αλέξανδρο Υψηλάντη: «Υπόσχομαι να αγωνισθώ ως την υστερινή ρανίδα του αίματός μου, χωρίς ποτέ να με δειλιάσει καμιά ανθρώπινος περίστασις».
Ο Γιάννης Φαρμάκης (1772-1821), επιφανής Φιλικός από τη Βλάστη Κοζάνης, έγινε νεότατος ακόμα κλέφτης στα Χάσια, όταν ο Αλή πασάς ζήτησε στο χαρέμι του την αδελφή του, οπότε ο δεκαεννιάχρονος τότε Φαρμάκης φόνευσε τους στρατιώτες του για να τη σώσει. Το καλοκαίρι του 1821 πολέμησε στο Δραγατσάνι μαζί με τον Γεωργάκη Ολύμπιο με τον οποίο τον συνέδεε βαθιά φιλία και αμοιβαία εκτίμηση που κράτησε ως το τέλος της ζωής τους. Όταν ο Ολύμπιος έγινε ολοκαύτωμα ανατινάζοντας το κωδωνοστάσιο της Μονής Σέκου στη Μολδαβία, ο Φαρμάκης αντιστάθηκε, επί 14 ακόμα ημέρες, με τα παλικάρια του μέχρι που όλα τα πολεμοφόδιά τους σώθηκαν. Τότε συνελήφθη με παρασπονδία των Τούρκων που αποκεφάλισαν όλους τους συντρόφους του και τον ίδιο τον μετέφεραν στη Σιλίστρα κι από εκεί στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο σουλτάνος τον έγδαρε ζωντανό και τον αποκεφάλισε. Η σύλληψή του, στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, σηματοδοτεί την τελευταία σελίδα της επανάστασης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Την ίδια ημέρα ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης έμπαινε θριαμβευτής στην Τριπολιτσά.
Ο Γιάννης Ξύκης ή Δυοβουνιώτης (1757-1831) γεννήθηκε στα Δύο Βουνά Φθιώτιδας και σε ηλικία 13 ετών είδε τον πατέρα του κρεμασμένο απ’ τους Τούρκους. Έφηβος έγινε πρωτοπαλίκαρο του Αντρίκου Βερούση και αργότερα μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία. Ύψωσε τη σημαία της Επανάστασης στη Μενδενίτσα και κυρίευσε το κάστρο της μαζί με τον Κομνά (Κομνηνού) Τράκα. Αγωνίστηκε ασταμάτητα χωρίς ποτέ ν’ αναμιχθεί σε πολιτικές ίντριγκες. Με το ευφυές σχέδιό του αναχαίτισε και αποδεκάτισε τη στρατιά του Μπεϊράν πασά στα Βασιλικά (26 Αυγ. 1821) (αριστερά), γεγονός που ανέτρεψε τα σχέδια των Τούρκων για την ενίσχυση της πολιορκημένης Τριπολιτσάς και την κατάπνιξη της Επανάστασης.
Ο Ιωάννης Δασκαλογιάννης (1725 – 17 Ιουν. 1771), από την Ανώπολη Σφακίων, πρωτομάρτυρας των Κρητικών επαναστάσεων με το κίνημά του, την περίοδο των Ορλωφικών. Όταν οι Οθωμανοί τον συνέλαβαν, τον έγδαραν ζωντανό εξαπολύοντας φοβερούς διωγμούς και καταστροφές στον τοπικό πληθυσμό.
Από τις ελάχιστες γυναίκες που μυήθηκαν στη Φιλική η θρυλική Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα (11 Μαΐου 1771 – 22 Μαΐου 1825). Με καταγωγή από τις Σπέτσες, γεννήθηκε μέσα στις φυλακές της Κωνσταντινούπολης όπου η εγκυμονούσα μητέρα της είχε μεταβεί για να συναντήσει τον αιχμάλωτο πατέρα της. Δύο φορές χήρα και μάνα πολλών παιδιών, υπήρξε άξια καπετάνισσα στα πλοία του συζύγου της Δημ. Μπούμπουλη. Έλαβε μέρος στην πολιορκία του Ναυπλίου και τον Απρίλη του 1821 ξεσήκωσε τις Σπέτσες σε επανάσταση στην οποία συμμετείχε ενεργά, προσφέροντας όλα τα παιδιά της και ολόκληρη τη μεγάλη περιουσία της. Δολοφονήθηκε στην αυλή του αρχοντικού της για οικογενειακές διαφορές.
Ο Ηλίας Μαυρομιχάλης (3 Απρ. 1795 – 12 Ιαν. 1822), πρωτότοκος γιος του προκρίτου της Μάνης Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης τον είχε χαρακτηρίσει «γενναιότατον και στρατηγικώτατον» και έλεγε πως «μόνον ο Ηλίας ηδύνατο να διαφιλονικήση ποτέ τη στρατιωτική ηγεσία της Πελοποννήσου». Έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην απελευθέρωση της Καλαμάτας (23 Μαρτ. 1821), διακρίθηκε στη Μάχη του Βαλτετσίου (12-13 Μαΐου 1821), ενώ συμμετείχε και στην πολιορκία της Τριπολιτσάς και του Ακροκορίνθου. Το καλοκαίρι του 1821 έσπευσε στη Βοιωτία, με σώμα Μανιατών, για να βοηθήσει τον Οδ. Ανδρούτσο στην αντιμετώπιση του Ομέρ Βρυώνη και του Κιοσέ Μεχμέτ, και τον Νοέμβρη του 1821 διορίστηκε αρχηγός των επαναστατών στην Αττική. Έπεσε ηρωικά στη Μάχη των Στύρων Ευβοίας, όταν κυκλώθηκε από υπέρτερη στρατιωτική δύναμη του Μπέη της Καρύστου. Ο θάνατός του θεωρήθηκε βαρύτατο πλήγμα για την Επανάσταση.
Ο άγιος Εθνομάρτυρας Γρηγόριος Ε’ (1745 – 10 Απρ. 1821) γεννήθηκε στη Δημητσάνα και μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία. Το 1785 εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης. Στην προσπάθειά του να διασώσει τον χριστιανικό πληθυσμό της Πόλης από τη σφαγή και να παραπλανήσει τον σουλτάνο, αναγκάσθηκε να αφορίσει τους επαναστάτες, όπως απεδείχθη από το μαρτυρικό του τέλος δι’ απαγχονισμού, το Πάσχα του 1821, αλλά και από την ερμηνεία της πράξης του από τον ίδιο τον Αλ. Υψηλάντη. Ο Αρ. Βαλαωρίτης έγραψε για τον μαρτυρικό του θάνατο τους περίφημους στίχους του: «Το φοβερό μας κήρυγμα… «Χτυπάτε, πολεμάρχοι! Μη λησμονείτε το σχοινί, παιδιά, του Πατριάρχη!». Η Πύλη του Οικουμενικού Πατριαρχείου, όπου απαγχονίστηκε, μένει έκτοτε κλειστή.
O Λόρδος Βύρων (22 Ιαν. 1788 – 19 Απρ. 1824) ταξίδεψε στην Ελλάδα το 1809 και μαγεύτηκε από τις φυσικές ομορφιές της και τα αρχαία ερείπια. «Αν είμαι ποιητής το χρωστώ στον αέρα της Ελλάδας», είχε πει. Ανέπτυξε φιλελληνική δράση συγκεντρώνοντας χρήματα και εφόδια για τους επαναστάτες. Το 1824 έφθασε στο Μεσολόγγι, όπου με δικά του έξοδα οργάνωσε τον στρατό και φρόντισε για την οχύρωση. Η κυβέρνηση τον αναγνώρισε αρχιστράτηγο, όμως η υγεία του κλονίστηκε και άφησε την τελευταία του πνοή στο Μεσολόγγι, το χάραμα της 19 Απρ. 1824, Δευτέρα του Πάσχα, σε ηλικία 36 ετών. Το όνομά του φέρει ο Δήμος Βύρωνα στην Αθήνα.
Ο Κωνσταντίνος Κανάρης, κορυφαίος Ψαριανός αγωνιστής της Επανάστασης στη θάλασσα και θρυλικός «μπουρλοτιέρης» που ανατίναξε την τουρκική ναυαρχίδα στη Χίο, στις 6 Ιουνίου 1822. Από τους ελάχιστους που είδαν την πατρίδα ελεύθερη και υπήρξε και πρωθυπουργός της.
Γεώργιος Δικαίος ή Παπαφλέσσας, κληρικός και Φιλικός, από τους επιφανέστερους αγωνιστές του ’21. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στο Μανιάκι Μεσσηνίας (20 Μαΐου 1825). Ήταν τόση η ανδρεία του, ώστε λέγεται ότι, μετά τη μάχη, ο Ιμπραήμ ζήτησε να βρουν το άψυχο σώμα του, το έστησε σε ένα δέντρο και το προσκύνησε.
Διονύσιος Φιλόσοφος (1541 – 11 Σεπτ. 1611), ο φλογερός δεσπότης που ξεσήκωσε τη Θεσσαλία και την Ήπειρο στα μαύρα χρόνια της σκλαβιάς. Όταν το κίνημά του απέτυχε, οι δυνάστες τον συνέλαβαν και τον έγδαραν ζωντανό σε μια σπηλιά στο κάστρο των Ιωαννίνων.
Οδυσσέας Ανδρούτσος (4 Μαρτ. 1790 – 5 Ιουν. 1825), με καταγωγή από την Ιθάκη, ο ατρόμητος ήρωας της Γραβιάς (8 Μαΐου 1821) που φυλάκισαν και δολοφόνησαν στην Ακρόπολη ο φθόνος του Γκούρα και τα εμφύλια πάθη.
Ο άγιος νεομάρτυς Γεώργιος Ιωαννίνων (1808 – 17 Ιαν. 1838) συκοφαντήθηκε από έναν Οθωμανό Χότζα ότι ενώ είχε εξισλαμιστεί ζούσε ως χριστιανός, οπότε συνελήφθη, φυλακίστηκε και του ασκήθηκαν αφόρητες πιέσεις για ν’ αλλαξοπιστήσει. Εκείνος όμως παρέμεινε αμετάπειστος, ομολογώντας συνεχώς τη χριστιανική του πίστη. Για τη σωτηρία του και την απελευθέρωσή του κινητοποιήθηκε σύσσωμος ο χριστιανικός λαός των Ιωαννίνων, με επικεφαλής τον Μητροπολίτη Ιωακείμ τον Χίο. Όλες οι προσπάθειες όμως απέτυχαν και ο Γεώργιος απαγχονίστηκε. Το σκήνωμά του παρέμεινε κρεμασμένο επί τρεις ημέρες. Είναι ο πολιούχος άγιος των Ιωαννίνων. Οι άγιοι νεομάρτυρες[15] (όσοι δηλ. μαρτύρησαν μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς, το 1453), με τη γνησιότητα, την αλήθεια, την πίστη και την ανθρωπιά τους, αποτελούν την πιο αδιάσειστη και απτή απόδειξη για τον άρρηκτο δεσμό της Ορθοδοξίας με τη σταυρική πορεία του Γένους. «Όταν οι σημερινοί Έλληνες παύσουν να διαβάζουν την ιστορία μας με τα αθεϊστικά γυαλιά, θα αισθανθούν την ανάγκη να τιμήσουν και τους αγίους Νεομάρτυρες ως τους πρώτους και κορυφαίους αντιστασιακούς του νεώτερου Ελληνισμού, ως τους εμπροσθοφύλακες των αγωνιστών της εθνεγερσίας του 1821, ως τα χελιδόνια της εθνικής μας ανεξαρτησίας που άντεξαν ανείπωτα ψυχικά και σωματικά μαρτύρια, με ακλόνητο και αδούλωτο φρόνημα, για την πίστη μας και την ελληνικότητά μας», σημειώνει ο Φώτης Κόντογλου. Σήμερα, το άρθρο 13 του ελληνικού Συντάγματος ορίζει ότι: «Η απόλαυση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις καθενός».
Ο Διονύσιος Σολωμός (1798-1857) από τη Ζάκυνθο (αριστερά), Ποιητής του «Ύμνου εις την ελευθερία» και των «Ελεύθερων Πολιορκημένων». Το έργο του αποτέλεσε την αρχή και τη βάση της νεώτερης λογοτεχνίας μας, μια «πηγή αποκαλύψεων που δεν εξαντλείται ποτέ», όπως έγραψε για εκείνον ο Οδ. Ελύτης.
Ο Ρήγας Βελεστινλής ή Φεραίος (1757 – 24 Ιουν. 1798) υπήρξε ο πνευματικός πρωτεργάτης του Μεγάλου Ξεσηκωμού. Με την πένα του και τη μεγάλη ψυχή του ενέπνευσε τα ιδανικά της ελευθερίας και της δικαιοσύνης στους συμπατριώτες του. Φυλακίστηκε και εκτελέστηκε, δια στραγγαλισμού, στο κάστρο Νεμπόισα της Σερβίας και το σώμα του ρίχτηκε στον Δούναβη.
Ο μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Γερμανός (25 Μαρτίου 1771 – 30 Μαΐου 1826), από τη Δημητσάνα, με σπουδαία διπλωματική ικανότητα και δράση, εργάστηκε για την οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας στην Πελοπόννησο και για τη συγκέντρωση χρημάτων για την προετοιμασία της επανάστασης. Στις 25 Μαρτίου 1821 ύψωσε τη σημαία του αγώνα και κήρυξε την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας (αριστερά). Επί μία διετία περιδιάβαινε την Ιταλία προσπαθώντας να συγκεντρώσει χρήματα για τον Αγώνα και προτρέποντας τους Φιλέλληνες να βοηθήσουν. Πέθανε από εξανθηματικό τύφο.
Ο Αναστάσιος Καρατάσος (1764-1830), οπλαρχηγός από το Βέρμιο, υπήρξε ο γενναίος υπερασπιστής της Νάουσας (επάνω) κατά το Ολοκαύτωμά της, τον Απρίλη του 1822. Έχασε στον αγώνα πέντε από τους έξι γιους του, μεταξύ των οποίων ο Δημήτρης (Τσάμης) Καρατάσος με σημαντική επαναστατική δράση, καθώς και τον συναγωνιστή του Λογοθέτη Ζαφειράκη. Η ηρωική γυναίκα του Μαρία εκτελέστηκε στην Κωνσταντινούπολη, αφού την έκλεισαν σε έναν σάκο με φίδια, ενώ και οι δύο κόρες του οδηγήθηκαν στην αιχμαλωσία.
Ο Δημήτριος Καλλέργης (1803 – 6 Μαΐου 1867) από ιστορική οικογένεια του Μυλοποτάμου, εγκατέλειψε τις σπουδές ιατρικής για ν’ αφιερωθεί στον Αγώνα. Πολέμησε στο πλευρό του Γ. Καραϊσκάκη στη μάχη της Καστέλας (30 Ιαν. 1827) και σε πολλές ακόμα μάχες. Την 3η Σεπτεμβρίου 1843, επικεφαλής της Φρουράς των Αθηνών, πέτυχε την παραχώρηση Συντάγματος από τον Όθωνα, θέτοντας τέρμα στην απόλυτη μοναρχία στην Ελλάδα.
Ο Γεώργιος Σαχτούρης (1783-1841) υπήρξε Υδραίος ναυτικός και αγωνιστής. Συμμετείχε ενεργά σε σημαντικές ναυμαχίες της Επανάστασης και στον ανεφοδιασμό του πολιορκούμενου Μεσολογγίου το 1826.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας (Capo d’Istria) (10 Φεβρ. 1776 – 27 Σεπτ./9 Οκτ. 1831), εξέχων διπλωμάτης και ιατρός από την Κέρκυρα (αριστερά), υπήρξε ο πρώτος Κυβερνήτης της ελεύθερης Ελλάδας. Συγκρούστηκε με το «βαθύ κράτος» και με τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής που δεν επιθυμούσαν την πλήρη ανεξαρτησία της χώρας. Η δολοφονία του, στο Ναύπλιο, εδραίωσε την ξενοκρατία στον τόπο, ματαίωσε το εποικοδομητικό πρόγραμμά του για την οργάνωση και την ανάπτυξη του τόπου και καθόρισε δραματικά τη μοίρα της νεώτερης Ελλάδας. Όπως είχε δηλώσει ο Ι. Εϋνάρδος: «Όστις δολοφόνησε τον Καποδίστρια, δολοφόνησε την πατρίδα του. Ο θάνατός του είναι συμφορά για την Ελλάδα και δυστύχημα ευρωπαϊκόν».
Ο Αγγελής Γάτσος (1771-1839), από την Αλμωπία Πέλλας, είχε ενεργό συμμετοχή στις πολεμικές επιχειρήσεις στη Βέροια και Νάουσα, όπου αιχμαλωτίστηκε ο γιος του Νικόλαος, οι κόρες του αλλά και η σύζυγός του, που ήταν έγκυος και γέννησε στις φυλακές. Μετά την άλωση της Νάουσας, κατέφυγε με τον Τάσο και Τσάμη Καρατάσο στον Ασπροπόταμο Θεσσαλίας, ενώ συνέδραμε και στις επιχειρήσεις του Καραϊσκάκη και στο Μεσολόγγι. Μετά την απελευθέρωση εγκαταστάθηκε στην Αταλάντη (δεξιά πάνω) όπου πέθανε πάμπτωχος.
Στη Ναυμαχία του Ναβαρίνου καταστράφηκε το 90% του τεράστιου τουρκοαιγυπτιακού στόλου. Απαντώντας στον Ιμπραήμ με την ιστορική φράση: «Ήρθα να δώσω διαταγές και όχι να λάβω», ο ναύαρχος Κόδριγκτον έδωσε στο Ναβαρίνο, στις 8-20 Οκτωβρίου 1827, τον αποφασιστικό θαλάσσιο αγώνα που άνοιξε τον δρόμο για την ανεξαρτησία της Ελλάδας.
Ο άγιος Κύριλλος Στ’ (1770 – 18 Απρ. 1821) υπήρξε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Εργάστηκε με ζήλο για την πνευματική καλλιέργεια του υπόδουλου Ελληνισμού και την ανασύσταση της Μεγάλης του Γένους Σχολής στο Φανάρι. Απαγχονίστηκε τον Απρίλιο του 1821, στη γενέτειρά του Αδριανούπολη, κοντά στον Έβρο, ως ενεχόμενος σε επαναστατικό κίνημα των ραγιάδων.
Η Βασιλική Κονταξή (κυρά Βασιλική) (1789 – 11 Δεκ. 1834) από την Πλησιβίτσα Φιλιατών, ήταν κόρη του προύχοντα της περιοχής, ο οποίος συνελήφθη, οπότε η 12χρονη κοπέλα ζήτησε έλεος από τον γέροντα αφέντη της Ηπείρου. Ο Αλή πασάς θαμπώθηκε από την ομορφιά της και χάρισε τη ζωή στον πατέρα της. Ως αντάλλαγμα την κράτησε στο χαρέμι του και αργότερα την παντρεύτηκε. Ασκούσε μεγάλη επιρροή στον σύζυγό της και δεν εξισλαμίστηκε ποτέ, ενώ μαρτυρείται ότι προστάτευε, με κάθε τρόπο, τους χριστιανούς συμπολίτες της. Ο Αλή πασάς της προσέφερε τα πάντα, όμως κι εκείνη του έδωσε τρυφερότητα, στοργή και αγάπη, αισθήματα που ο σκληροτράχηλος τύραννος αγνοούσε. Υπήρξε ίσως η πλουσιότερη γυναίκα της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μετά την καρατόμηση του Αλή πασά από τους σουλτανικούς, στάλθηκε από τον Χουρσίτ αιχμάλωτη στην Κωνσταντινούπολη. Μετά από 18 χρόνια εξορίας στην Προύσα, επέστρεψε στην Ελλάδα, στο Αιτωλικό, όπου πέθανε από δυσεντερία και ετάφη δίπλα στον ιερό ναό των Παμμεγίστων Ταξιαρχών, όπου μέχρι σήμερα σώζεται ο τάφος της.
Ο μαρτυρικός Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός (1756 – 9 Ιουλ. 1821) απαγχονίσθηκε για την επαναστατική του δράση στην πλατεία Σεραγίου, στο κατεχόμενο σήμερα τμήμα της Λευκωσίας. Μαζί του καρατομήθηκαν οι Επίσκοποι Πάφου Χρύσανθος, Κιτίου Μελέτιος και Κηρυνείας Λαυρέντιος. Το ηρωικό τέλος του ενέπνευσε το ποίημα «9η Ιουλίου του 1821, εν Λευκωσία Κύπρου» στον εθνικό ποιητή της Κύπρου, Βασίλη Μιχαηλίδη.
Ο Πανουργιάς (1767-1834) από τη Δρέμισα Παρνασσίδας, υπήρξε ο ικανότατος κατακτητής του Κάστρου των Σαλώνων (10 Απρ. 1821), της πρώτης ισχυρής θέσης που κατελήφθη στην Ελληνική Επανάσταση. Πολέμησε με τον Οδ. Ανδρούτσο και τον Αθ. Διάκο και στις 27 Μαρτίου 1821 ύψωσε τη σημαία της επανάστασης στην Άμφισσα. Συμμετείχε στη μάχη στα Βασιλικά, ενώ σημαντική υπήρξε η συμβολή του στην ήττα του Δράμαλη. Υπήρξε ο αρχηγός της μάχης της Άμπλιανης που έληξε με μεγάλη νίκη των Ελλήνων. Γέροντας πια, το 1833, διορίστηκε μέλος της επιτροπής στο Ναύπλιο που εξέτασε την προσφορά των αγωνιστών. Διακρίθηκε όχι μόνο για τη σπάνια ανδρεία του αλλά και για την προσήλωσή του στη λογική, στο μέτρο και στην πειθαρχία.
Ο άγιος Σεραφείμ ο νέος Ιερομάρτυρας, Αρχιεπίσκοπος Φαναρίου και Νεοχωρίου (ca. 1550 – 4 Δεκ. 1601), γεννήθηκε στα Άγραφα. Κατηγορήθηκε ότι πήρε μέρος στην επανάσταση του Διονυσίου Φιλοσόφου και συνελήφθη από τους Τούρκους, που μάταια προσπάθησαν να τον εξισλαμίσουν. Εξαγριωμένοι μπροστά στη σταθερότητά του, τον υπέβαλαν σε φρικτά βασανιστήρια. Αφού του έκοψαν τη μύτη και τον παρουσίασαν στον κριτή, αρνούμενο και πάλι ν’ αλλαξοπιστήσει, τον εκτέλεσαν με ανασκολοπισμό.
Την ανώνυμη Σουλιώτισσα εκπροσωπεί η σπαρακτική εποποιία του «Χορού του Ζαλόγγου», ιστορικού γεγονότος που συνέβη, στις 18 Δεκεμβρίου του 1803, μετά την οριστική κατάληψη του Σουλίου από τα στρατεύματα του Αλή πασά. Θυσία ανυπέρβλητη που με φοβερή κατάπληξη είδαν και οι εχθροί οι ίδιοι. «Και ήψαντο αλλήλων τας χείρας και έσυραν εν κύκλω τον χορόν, άδουσαι και καθ’ όσον επλησίαζεν εκάστη εις το χείλος του βαράθρου, εκρημνίζετο εις αυτό και ο κύκλος επανελαμβάνετο και ο χορός ωσαύτως μέχρις ου κατέπεσον άπασαι, η μία κατόπιν της άλλης», γράφει ο Κων. Παπαρρηγόπουλος.
Ο Δημήτριος Πλαπούτας (15 Μαΐου 1786 – Ιούλ. 1864), από την Παλούμπα Αρκαδίας (επάνω δεξιά), υπήρξε στρατιωτικός και πολιτικός. Σε ηλικία 17 ετών παντρεύτηκε την ανιψιά του Γέρου του Μοριά, με τον οποίο ταύτισε τον πολεμικό του βίο και τις πολιτικές του θέσεις. Κατέφυγε στη Ζάκυνθο, όπου υπηρέτησε στον Αγγλικό Στρατό και μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία. Έλαβε μέρος στις περισσότερες επιχειρήσεις (Βαλτέτσι, Λάλα, Τριπολιτσά, Μανιάκι, Ακροκόρινθος, Πάτρα, Δερβενάκια) και διακρίθηκε για τη φρόνηση και την ανδρεία του. Συνέγραψε το έργο «Διορθώσεις και Παρατηρήσεις στην Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης του Σπυρίδωνα Τρικούπη». Επί Αντιβασιλείας, με τον Θ. Κολοκοτρώνη, κατηγορήθηκαν για εσχάτη προδοσία ως ρωσόφιλοι, συνελήφθησαν το 1833, δικάσθηκαν από Στρατοδικείο στο Ναύπλιο και καταδικάσθηκαν σε θάνατο τον Μάιο του 1834, παρά την αντίδραση των δικαστών Τερτσέτη και Πολυζωίδη. Προ της λαϊκής οργής η ποινή τους μετατράπηκε σε 20ετή κάθειρξη ενώ, μετά την ενηλικίωση του Όθωνα το 1835, αμνηστεύτηκαν. Σε μεγάλη ηλικία ξαναπαντρεύτηκε μια γυναίκα αρκετά μικρότερή του, η οποία του χάρισε τη μοναχοκόρη του Αθανασία.
Ο Δημήτρης Παπανικολής (1790-1855) ήταν Ψαριανός ναυτικός και θρυλικός μπουρλοτιέρης. Στη ναυμαχία της Ερεσού πυρπόλησε τουρκικό δίκροτο σχεδόν σύψυχο με ελάχιστους διασωθέντες. Το ίδιο επανέλαβε στη ναυμαχία του Γέροντα μεταξύ Λέρου (δεξιά) και Καλύμνου (29 Αυγ. 1824), προκαλώντας τον τρόμο στον οθωμανικό στόλο. Έλαβε μέρος και σε πολλές ακόμα καταδρομικές και αποβατικές επιχειρήσεις με μεγάλες επιτυχίες. Το 1846 ανέλαβε Πρόεδρος του Ναυτοδικείου ως τον θάνατό του. Το όνομά του δόθηκε στα υποβρύχια Παπανικολής Ι και ΙΙ του ελληνικού πολεμικού ναυτικού.
Υποσημειώσεις:
[1] Ρήγας Βελεστινλής (Φεραίος), «Τα Δίκαια του Ανθρώπου», άρθρο 6 – Ελευθερία, «Νέα Πολιτική Διοίκηση των κατοίκων της Ρούμελης, της Μικράς Ασίας, των Μεσογείων Νήσων και της Βλαχομπογδανίας», Βιέννη 1797.
[2] Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, «Απομνημονεύματα (Διήγησις συμβάντων της Ελληνικής φυλής 1770-1836), Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1901, Συλλογή: Συνεργασίες – Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κρήτης, Ταξινόμηση: ΠΠΚ 113858, https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/
[3] Η βελανιδιά του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού στο Βασιλικό Πωγωνίου, https://dasarxeio.com/2019/08/24/70288/
[4] Το Ολοκαύτωμα της Νάουσας, https://kimintenia.com/2020/04/22/0236/
[5] Ακρ. Καϊδατζής, «Σε ποιον ανήκει η περιουσία του Δημοσίου; Ποιος και πώς επιτρέπεται να την εκποιήσει;» σε: Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΙΜΔΑ), επιμέλεια: Ηρώ Σαγκουνίδου – Δασκαλάκη, «ΤΑΙΠΕΔ – Όργανο εκποίησης της περιουσίας και κατάργησης της εθνικής κυριαρχίας της Ελλάδας», Αθήνα 2014. Μαρία Καραμανώφ, «Τα όρια των ιδιωτικοποιήσεων – Βιώσιμο Κράτος και Δημόσια κτήση», Επιμελητήριο Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητος, Αθήνα 2014, σελ. 151επ., Σοφία Παυλάκη, «Ο κοινόχρηστος χαρακτήρας των δασών στη νομολογία των ανωτάτων δικαστηρίων» (https://dasarxeio.com/2018/04/02/54853/#_ftn36), Σ. Παυλάκη, «Ζητήματα παραχώρησης δημόσιας δασικής κτήσης στην πρόσφατη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας», παρέμβαση στο πλαίσιο Ημερίδας με θέμα: «Η Προστασία των Δασών υπό το πρίσμα του Κτηματολογικού Δικαίου», που διοργάνωσε η Εταιρεία Νομικών Βορείου Ελλάδος (ΕΝΟΒΕ), την 17η Μαρτίου 2017, στο Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης, δημοσιευμένη στη σειρά της Εταιρείας Νομικών Βορείου Ελλάδος, τ. 73, εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 2017, (https://dasarxeio.com/2017/03/22/43025/), Σ. Παυλάκη, «Ο κοινόχρηστος χαρακτήρας των δημόσιων δασικών οικοσυστημάτων», Εισήγηση στην 4η Επιστημονική Διημερίδα στην Περιβαλλοντική Πολιτική και Φιλοσοφία, Τμήματος Δασολογίας και Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων, Σχολής Επιστημών Γεωπονίας και Δασολογίας Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης (ΔΠΘ), Ορεστιάδα, 5-6 Μαΐου 2018, με θέμα: «Περιβαλλοντική Πολιτική: καλές πρακτικές, προβλήματα και προοπτικές», δημοσιευμένη στον 10ο Τόμο της περιοδικής έκδοσης «Θέματα Δασολογίας και Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων» του Τμήματος Δασολογίας και Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων ΔΠΘ, σελ. 299, βλ. και ΣτΕ Ολ 2753/1994: «Η μεταβίβαση δημοσίου δάσους ακόμη και σε φορέα δημόσιας εξουσίας (εν προκειμένω την Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου), όταν στους σκοπούς του εν λόγω φορέα δεν περιλαμβάνεται η διοίκηση και η διαχείριση δασών και δασικών εκτάσεων είναι μη νόμιμη, γιατί με αυτό τον τρόπο οι δημόσιες δασικές εκτάσεις απομακρύνονται από τη διοίκηση και διαχείριση του Υπουργείου Γεωργίας, οι οποίες αποτελούν βασικό στοιχείο της κρατικής εποπτείας επί των δασών και των δασικών εκτάσεων για τη διατήρηση αναλλοίωτης της μορφής τους, σύμφωνα με το Σύνταγμα και το νόμο».
[6] «Τα δημόσια δάση αποτελούν δημόσια αγαθά και ανήκουν στη δημόσια κτήση είτε ως ιδιόχρηστα όταν εξυπηρετούν τη δασολογική έρευνα και διδασκαλία, είτε ως κοινόχρηστα όταν είναι ελεύθερη η χρήση τους από το κοινό» (ΣτΕ 805/2016). «Εκτός από τα πράγματα που απαριθμούνται στο άρθρο 967 ΑΚ, κοινόχρηστα είναι και τα δημόσια δάση και άλση. Ένα δάσος, εν όψει της ειδικής συνταγματικής προστασίας των δασών (άρθρο 24 Συντ.), δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ανήκει στην ιδιωτική περιουσία του Δημοσίου και είτε είναι ιδιόχρηστο, όταν εξυπηρετεί, κυρίως, τη δασολογική έρευνα και διδασκαλία, είτε είναι κοινόχρηστο, όταν είναι ελεύθερη η χρήση του από το κοινό» (ΑΠ 1453/2010).
[7] Άρθρο 24 παρ. 1 Συντ.: «Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός. Για τη διαφύλαξή του το Κράτος έχει υποχρέωση να παίρνει ιδιαίτερα προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την προστασία των δασών και των δασικών εκτάσεων. Η σύνταξη δασολογίου συνιστά υποχρέωση του Κράτους. Απαγορεύεται η μεταβολή του προορισμού των δασών και των δασικών εκτάσεων, εκτός αν προέχει για την Εθνική Οικονομία η αγροτική εκμετάλλευση ή άλλη τους χρήση, που την επιβάλλει το δημόσιο συμφέρον».
[8] «Στην έννοια του κοινοχρήστου πράγματος υπάγεται και το δημόσιο δάσος, το οποίο αναγνωρίζεται από το δίκαιο ως περιβαλλοντικό αγαθό, που εντάσσεται στα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα και διατηρεί τον κοινόχρηστο χαρακτήρα του ακόμα και μετά την καταστροφή ή αποψίλωσή του, θεμελιώνεται δε και δικαίωμα αποζημιώσεως σε βάρος εκείνου που προκαλεί ρύπανση ή άλλη υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Η δε παράνομη προσβολή του δικαιώματος επί της προσωπικότητας μπορεί να συνίσταται είτε σε αυθαίρετο αποκλεισμό της πρόσβασης σε δημόσιο δάσος, είτε σε αλλοίωση της φυσιογνωμίας ή καταστροφή του, με συνέπεια να υποβαθμίζεται, για λόγους αισθητικής, αναψυχής και υγιεινής, η ποιότητα ζωής των ευρισκομένων διαρκώς ή προσκαίρως σε τοπική σχέση με αυτό» (ΑΠ 207/2010). Πρ. Δαγτόγλου, «Γενικό Διοικητικό Δίκαιο», τρίτη έκδοση, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα 1992, παρ. 1180, περ. δ’, σελ. 628, κατά τον οποίο: «Όλα τα κοινόχρηστα πράγματα αποτελούν είτε αντικείμενα που προσφέρει απευθείας η φύση είτε αντικείμενα που κατασκευάζει ο άνθρωπος για να καταστήσει δυνατή ή να διευκολύνει την απόλαυση και κάρπωση της φύσης. … Τα κοινόχρηστα πράγματα μπορούν να διακριθούν σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες: α) … δ) δημόσιοι κήποι και δημόσια άλση και δάση». Βλ. και Ευτυχία Κουράκου, «Πτυχές της Νομολογίας του Συμβουλίου της Επικρατείας για τα κοινόχρηστα πράγματα», Εισήγηση σε επιστημονική ημερίδα με θέμα: «Ο Δημόσιος Χώρος ως πεδίο έντασης ανάμεσα στο δημόσιο και ιδιωτικό συμφέρον», που διοργάνωσε η Ελληνική Εταιρεία Δικαίου Περιβάλλοντος, την 28η Ιουνίου 2017, στον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών (http://environmental-law.gr/): «Τα δημόσια δάση ανήκουν στα κοινόχρηστα πράγματα, τα οποία, μάλιστα, συμπεριλαμβάνονται στα προστατευόμενα από το Σύνταγμα περιβαλλοντικά αγαθά και δεν μπορούν να αποκαθιερωθούν και να μεταβιβαστούν κατά κυριότητα σε απλούς ιδιώτες».
[9] Άρθρο 5 παρ. 1 Συντ.: «Καθένας έχει δικαίωμα να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του…». Άρθρο 2 παρ. 1 Συντ.: «O σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας». Άρθρο 25 παρ. 1-2 Συντ.: «1. Τα δικαιώματα του ανθρώπου ως ατόμου και ως μέλους του κοινωνικού συνόλου και η αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου τελούν υπό την εγγύηση του Κράτους. Όλα τα κρατικά όργανα υποχρεούνται να διασφαλίζουν την ανεμπόδιστη και αποτελεσματική άσκησή τους. Τα δικαιώματα αυτά ισχύουν και στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών στις οποίες προσιδιάζουν. Οι κάθε είδους περιορισμοί που μπορούν κατά το Σύνταγμα να επιβληθούν στα δικαιώματα αυτά πρέπει να προβλέπονται είτε απευθείας από το Σύνταγμα είτε από το νόμο, εφόσον υπάρχει επιφύλαξη υπέρ αυτού και να σέβονται την αρχή της αναλογικότητας. 2. H αναγνώριση και η προστασία των θεμελιωδών και απαράγραπτων δικαιωμάτων του ανθρώπου από την Πολιτεία αποβλέπει στην πραγμάτωση της κοινωνικής προόδου μέσα σε ελευθερία και δικαιοσύνη».
[10] Στρατηγοῦ Mακρυγιάννη «Aπομνημονεύματα», επιμ. Έλλης Αλεξίου, εκδ. Μέρμηγκας, 1979.
[11] Σοφία Παυλάκη, «Η αειφορία των δασών στο ισχύον νομοθετικό πλαίσιο», https://dasarxeio.com/2019/05/19/67704/
[12] Εικοσιένα κείμενα για το Εικοσιένα, επιμέλεια: Μυρσίνη Βουνάτσου, https://paleochori-lesvos.blogspot.com/2013/02/
[13] Γιάννης Ρίτσος, «Ειρήνη», από τη συλλογή «Αγρύπνια», 1953.
[14] Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης, «Οι Ήρωες του 1821», https://hellenic-college.gr/wp-content/uploads/works/1821/heroes/, «Οι καρδιές των Υψηλάντηδων στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο», https://www.royalchronicles.gr/amaliieo-kardies/
[15] Άγιοι Νεομάρτυρες, https://kimintenia.com/
